Tag Archives: MENKE KATZ

Menke Katz Resource Page



2022

CONTENTS

Events.   Books (9 in Yiddish, 9 in English)Translations of Yiddish books.   Editor.   Folksongs.   Essays.   Translations in book formAbout Menke & his poetry (inc. I. Bashevis Singer, Sh. Niger,  M. Olgin, A. Pomerantz, M. Ravitch)   Menke’s Audio & Video.   Video about Menke Katz.    Biographies and researchMenke’s poems set to music.  Poems on Menke.   Maps.   Photographs.

“The question is, whether in generations to come, someone will love Menke’s poetry enough (in any language) to name a child (be it son or daughter) Menke” (—Menke Katz)


Events (2021: Menke’s 30th yórtsayt, 115th birthday)

  1. Where Yiddish Laughs and Cries: A Celebration of the Poems and Life of Menke Katz by Raquel Yossiffon and Marinka Yossiffon at the Kiever Shul of Downtown Toronto, 25 April 2021. Program. Video of the event on youtubePP presentation. Yiddish poems included. Online event details with all links. With the participatin of Kiever Shul staff and Stanley H. Barkan, Noyekh Barrera, Miriam Borden, Zishe Carlow, Ori Carmona, Stacie Carmona, Joanna Czaban, Gustavo de Oliveira Emos, Daniel Galay, Claudia Handler, Barbara Harshav, Charles Heller, Masha Kalmanovitch, Benjamin Miller, Shelley Murphy, Alon Nashman,

  2. World of the Lower East Side Radical Yiddish Writers of Proletpen. Menke Katz’s reflections as remembered by his son. Kolya Borodulin interviews Dovid Katz (in Yiddish) at Workmens Circle online event on 2 May 2021. Event announcement  (also: here). PDF presented. Video.

  3. Children of Yiddish Writers series produced by Noah Barrera and Gustavo Emos: guest apperaance by Dovid Katz speaking on Menke Katz,  29 November 2020. On youtube.

Menke’s 18 Books: 9 Yiddish, 9 English: all online

  1. The nine Yiddish Books: Dray shvester [Three Sisters] (Milwaukee 1932); Der mentsh in togn [As Humanity Dawns] (NY 1935); Brenendik shtetl  [Burning Town] vol. I & vol. II (NY 1938); S’hot dos vort mayn bobe Moyne (PDF) [Grandmother Mona Takes the Floor] (preface by William Abrams, NY 1939); Tsu dertseyln in freydn [To Tell It in Happy Times] (NY 1941); Der posheter kholem [The Simple Dream] (N 1947); Inmitn tog [Midday](NY 1954); Tsfas [Safad] (Tel Aviv 1979). Posthumously: Menke sonetn [Menke Sonnets](NY 1993); 2nd edition of Dray shvester (Rowen, Wales, 1993).

  2. The nine English books: Land of Manna [PDF] (Chicago 1965); Rockrose [PDF] (NY 1970); Burning Village (NY 1972—not a translation of the 1938 Yiddish vols); Forever and Ever and a Wednesday with illustrations by Lisa Smith (NY 1980); (with Harry Smith:) Two Friends (NY and London 1981); A Chair for Elijah (NY 1985); (with Harry Smith:) Two Friends II (NY 1988); Nearby Eden (NY 1990); posthumously: This Little Land, edited by Stanley H. Barkan (NY 1992).

  3. Online selections of poems by Steven Lawson (English); and Dovid Katz (Yiddish and English).

Translation of the Nine Yiddish Books into English

Benjamin and Barbara Harshav (translators), Menke: The Complete Yiddish Works [in English translation] with preface by Harry Smith and introduction by Dovid Katz (NY 2005). PDf of proofs only of: introductions; pp. 1-452; pp. 453-779.

Menke’s Collections of Yiddish Folk (and other) Songs

  1. Digital edition of Menke Katz’s 1985 collection of Yiddish folk (and other) songs.

  2. As PDF of his manuscript with illustrations by Rivke Katz.

  3. Recordings of Menke singing folksongs self-accompanied on his mandolin (digitization in progress).

  4. Sheh Sheh (Shelley Handler Murphy), Songs of My Grandfather (audio cassette format).

Periodicals Edited

  1. In Yiddish: Founding co-editor of Mir (in Yiddish): 3 issues in 1944.

  2. In English: Founding (/only) editor-in-chief of Bitterroot n (in English), 100 issues, 1962-1991. Associate editors: Sol Karp (issues 1–39 [1962–1972]); Stanley H. Barkan (issues 40-43 [1972–1973)]); Ruth Katz (issues 44–48 [1974]); Henry F. Beechhold (issues 49–63 [1974–1978]); Henry F. Beechhold & Norman Andrew Kirk (issue 64 [1978]); Norman Andrew Kirk & Merle Molofsky (issues 65–81 [1978–1983]); Martin Golan & Norman Andrew Kirk (issues 82–-85 [1983–1985]); Shirley Horowitz & Norman Andrew Kirk (issues 86–100 [1985–1991]).

  3. Anthology editor: Guest Editor of Freshness of the Ancient. Oceania’s Double Annual 1986-1987. Modern Yiddish Poetry [in English translation], (T.I.C.W. International: Madras, India.

Essays and Articles

  1. In Yiddish: “Symbolizm: element tsi metod” in Signál (eds. William Abrams, Aaron Kurtz, B. Fenster), May 1935; “Der Braver Pakhdn” (manifesto for a Yiddish poetry free of socialist political correctness and leftist demands), in the Frayhayt (ed. M. Olgin, 14 Aug. 1938); preface to Ben Yomen’s Zing Mayn Folk (NY 1943); “A bisl Mikhálishker loshn un folklór” in Yídishe shprakh (ed. Mordkhe Schaechter), vol. 35, 1976; “A vort vegn ortográfye” & “A vort vegn férz-takt in der yídisher poézye” in his Tsfas (Tel Aviv 1979); “Mayn kháver Yosl Grínshpan” in Yidishe kultur (ed. Itche Goldberg), vol. 49, no. 7-8 (July-August 1987); “Zéygermakheráy in Mikháleshik” in Oxford Yiddish I (Chur 1990); “Form in poézye un natúr” in Oxford Yiddish II (Chur 1995). “Zikhroynes fun Svintsyan un Mikhaleshik in Yiddish Pen (1996), no 21; “Makhshóves fun a nyu-yórker yídishn poét un lérer” in Yidishe kultur (ed. Itche Goldberg), vol. 63, no. 5-6 (Nov-Dec 2001) & vol. 64, no. 1-2 (Jan-Feb 2002).

  2. In English:
    “A Word or Two” (introduction to the first issue of Bitterroot, Fall 1962); “A Word or Two Against Rhyme” (inaugural essay of the Aspects of Modern Poetry series) in Poet Lore, 1966; “The Greatest Sex Story Ever Told” in Pulpsmith (ed. Harry Smith), vol. 1, no. 1, Spring 1981); “How Daughter-in-Law Turned a Trick on Judah”in Pulpsmith, vol. 1, no. 2, Summer 1981); Preface in Norman Andrew Kirk, Panda Zoo (Wayland, Massachusetts, 1983); “Dilon [Zhuravitski], Avrom-Moyshe” & “Grinshpan, Yosl” in The Blackwell Companion to Jewish Culture (ed. Glenda Abramson), Oxford 1989.

Translations of Menke’s Poetry in Book Form

  1.  Stanley H. Barkan (ed), International Festival of Poetry and Art, Menke Katz’s “Death of a Day Old Child” [translated into Chinese, Esperanto, French, German, Hebrew, Hungarian, Ibo, Italian, Japanese, Kannada, Korean, Lithuanian, Polish, Portuguese, Romanian, Russian, Spanish, Swahili, Swedish, Tagalog, Yiddish] (Cross-Cultural Communications, Fall 1973).

  2. Belarusian: pamphlet-format offprint of fifteen poems translated by Tatiana Halliday. Introduction by Vital Zajka. In Zapisy, no. 27, New York & Minsk 2004, pp. 391-408.

  3. English: Benjamin and Barbara Harshav, translators: Menke, The Complete Yiddish Poems (edited by Harry Smith & Dovid Katz, NY 2005).

  4. French: Alexandre Amprimoz (trans. & ed.), Initiation à Menke Katz (Les Presses Libres: Montreal 1972).

  5. Greek: Hugh McCinley (ed. & trans.), Th Toy Manna (bilingual Greek-English edition, Alvin Redman Hellas: Athens 1968).

  6. Hebrew: Dov Vardi (trans.), Menke Katz: Perah Selah (Sifriat Poalim, Merhaviah & Tel Aviv 1973).

  7. Italian: Alexandre Amprimoz (trans. & ed., Menke Katz: Choice Poems in Italian (Rome 1974).

  8. Japanese: Twelve Poems of Menke Katz (bilingual edition, Subterranean Books: Tokyo 1967).

  9. Kannada: G. S. Sharat Chandra (ed.), On the Death of a Day Old Child and Other Poems of Menke Katz (translated by G.S. Sharat Chandra & G. S. Manjula, G.S.S.C. Publications: Bangalore, India 1968).

  10. Lithuanian: Kerry Keys (ed.), Selected Poems (bilingual edition; translations by Laurynas Katkus, Birutė Ušinskaitė, Alvydas Bausys, Sonata Paliulytė, Artūras Valionis (Versus Aureus: Vilnius 2008).

Debates, Book Reviews, Literary Portraits (on his Yiddish poetry)

1938 Braver Pakhdn debate: Menke Katz (14 Aug). Martin Birnbaum (21 Aug).  Moyshe Katz (28 Aug). Editor’s note (3 Sept)Aaron Kurtz (4 Sept).  L. Yurman (11 Sept). William Abrams (18 Sept)B. Tepper (2 Oct). English editor’s note (6 Oct).

Entries/chapters in encyclopedia/collective volumes and portrait articles/prefaces:Alexander Pomerantz (1935). William Abrams  (1939). Moyshe Shtarkman (1945) with extensive bibliography). M. Olgin (1949). William Abrams (1942).  Melech Ravitch (1958). Yosl Kohn (Cohen) (1960). Sholem Shtern (1982).

Dray shvester (1932): Yankev Botashansky (15 April 1932). Yankev Pilovsky (21 June 1945). 

Der mentsh in togn (1935): Sh. Karakushansky (31 May 1935).  Yankev Pilovsky (21 June 1945, part 1 only). Unknown (1935).

Brenendik shtetl (vols 1-2, 1938): Book launch. M. Olgin I (English, 27 Apriol 1938). M. Olgin II (Yiddish), 1938 (1949 reprint).

Bobe Moyne  (1939): Book announcement slip. Moyshe Shtarkman (1939). Isaac Bashevis Singer (1940). L. Zhitnitzky (1940).

 Tsu dertseyln in freydn (1941)Book launch. Fragments of two reviews.

Der posheter kholem (1947): NY Book launch poster.  Washington DC Yosl Kohn (1947). Unknown fragment.

Inmitn tog (1954): Avrom Lev (1954). Isaac Bashevis Singer (1956). 

Audio & Video by Menke Katz

  1. Menke Katz playlist on Dovid Katz’s Youtube channel.
  2. Interview with Louis Ehrenkrantz (radio) “World of the Little Magazine” series, no 24, 196?).

  3. Interview with Stan Rubin of the Writers Forum at Brockport College (local TV) on 22 April 1977.

  4. Interview with Prof. Stanley (Shimke) Levine (video, in Yiddish, 197?; file under repair).

  5. Interview with Prof Stanley (Shimke) Levine (video, in English, 197? file under repair).

  6. Dozens of audio cassettes (two from the 1950s, most from c. 1971–1991), have been digitized and will be organized and posted online as soon as resources permit. A small number of videos from family gatherings that include folk songs accompanied on the mandolin are being digitized.

Video about Menke Katz

  1. Troim Katz Handler interviewed by Christa Whitney (2013, video, in English) for the National Yiddish Book Center.

  2. Rivke Katz interviewed by Romas Lileikis in the documentary film (Vilnius 1992).

  3. Yeiske (Joseph) Katz interviewed by Dovid Katz, filmed by Saulius Berzinis (Vilnius c. 2000).

  4. Dovid Katz interviewed by Noah Barrera and Gustavo Emos  (2020,  video, in Yiddish) for their series of interviews in Yiddish with children of Yiddish writers.

Biography, Memoirs, and Literary Research

  1. Menke Katz’s autobiographical essay in Contemporary Authors, vol 9 (Detroit 1989, pp. 49-71).

  2. Harry Smith’s preface to the 2005 collection of Menke’s nine Yiddish books translated by Benjamin and Barbara Harshav (Menke: The Complete Yiddish works).

  3. Memoirs, essays, and research by Dovid Katz.  In Yiddish: in Yidishe kultur (1991); in Oxford Yiddish II (1991, pp. 293-311); in Di goldene keyt (1991,no. 132, pp. 98-123); On Dray shvester in Yidishe kultur (1992,vol. 54, no 4, pp. 41-49 and  no 5: pp 37-46). In English: Intro to the Complete Yiddish Poems translated by the Harshavs (2005); parts of intro to Amelia Glaser, ed. Proletpen (2005, pp. 3-25).

Menke Katz’s Poems Set to Music

  1. Emes: music composed and performed by Joanna (Ashke) Czaban (2021).
  2. Emes: music composed and directed by Daniel Galay, sung by  Naah Bizansky at Leyvik House (19 May 2021).
  3. Emes: music composed and performed by Mayer Bogdanski (198os).
  4. Yidish: music composed by Mikhl Gelbart in his Naye gezangen. New Songs for School, Home and Concert (no. 28).

Poems about Menke Katz and his Poetry

  1. Zelig Dorfman’s poem Dray shvester

  2. Stanley H. Barkan’s To a Brooklyn Poet

  3. E. M.  Schorb

  4.  Harry Smith (link coming)

Maps

  1. Geography of Menke’s boyhood in Lithuania by Giedrė Beconytė.

  2.  Geography of Menke’s life (Lithuania, USA, Israel) by Giedrė Beconytė [in progress].

Photographs

  1. Photos from family collection in Menke Katz Album on Facebook.


Corrections, additions and suggestions are welcome. Please write to Dovid Katz at: info@yiddishculturaldictionary.org. Thank you.

 

 

Tagged , , , , , , , , | Comments Off on Menke Katz Resource Page

Fifteen Yiddish Poems by Menke Katz


posted in advance for his 30th yórtsayt

11 Iyar 5781 (22-23 April 2021)

Books     Magazines     Biography     Autobiography     Folksongs


מעינקע קאַץ

אַ קראַנץ געקליבענע לידער צו זײַן 30טן יאָרצײַט

י″א אייר תשפ″א (דעם 22טן–23טן אַפּריל 2021)

זע אויך: דעם פּאָעטס ביאָגראַפיע; זײַן אויטאָביאָגראַפישע עסיי; זײַנע 18 ביכער (נײַן אויף יידיש, נײַן אויף ענגליש)

א י נ ה אַ ל ט

פרײַנט בײַם טיש
דער זייגער גייט
קעגן שלאָס און גראַם
לא תרצח!
דאָס ליד פון אַ ליטוואַק
פּאָנאַר
אַ תפילה פון אַ שטיין
משיח
דער בראַווער פּחדן
אַמאָל איז געווען אַ מעשה
דאָס ריזעלע
אַ גוטן טאָג
דרײַ שוועסטער
די דרײַ שוועסטער נאָך זייער טויט
אמת

פרײַנט בײַם טיש
(מײַן פרי פאַרשטאָרבענעם פרײַנט: לייזער סאַפרין)

I
די אומרו נאָך ווײַטע לענדער האָט מיך קיינמאָל ניט געצויגן.
די בענקשאַפט נאָך וואַנדער האָט מײַנס אַ רגע קיינמאָל ניט פאַרצערט.
מיט פרײַנט אַרום טיש בין איך די וועלט, האַרץ צו האַרץ דורכגעפלויגן,
איז מיר וואַנדערן דורך שמועס, אַ לעבן לאַנג געווען באַשערט.

דער וואַנדער אַרום טיש איז די עלטסטע רײַזע אַרום דער וועלט.
דער פרײַנט אַרום טיש איז שענער פון יעדער שיינקײַט, דורך אַלע רײַזעס.
וואָסער זונאויפגאַנג קען, ווי אַ פרײַנט בײַם טיש, די וועלט צעהעלן.
וואָסער קונץ פון עראָפּלאַן, קען די וואונדער פון אַ וואָרט ווײַזן?

וואָסער שיף שווימט גרינג, ווי דער שמועס בײַם טעפּעלע קאַווע — הער:
אָט איז אַ וואָרט — נחס בלאַט, אָט אַ שפּרײַז: אַ ווינט — די ערשטע באַן.
אָט איז אַ וואָרט — אַ פעלדז, אַ גיבור וואָס ציט די ערד צו די שטערן.
אָט איז אַ וואָרט — אַ האַנט וואָס נעמט גאָר דאָס בייז אַוועק פון דאַנען:

בלײַבט אַלדאָסגוטס מיט גאָר דעם בלענד פון פרייד, מי און שפע פאַרגאַפט —
ווערט יונג די ערד, נײַ דער מענטש: אָדמס ערשטער בליק אויף וועלט באַשאַף.

II
אָ דער גליענדיקער שמועס מיט חברים ביז שפּעטער נאַכט.
דאָס ליכט פון קיינמאָל ניט פאַרגאַנגענע זונען לויכט אַרום טיש.
דאָס וואָרט איז די איינציקע שווערד דורך די מוראדיקסטע שלאַכטן,
דער גלי פון לחיימס קרײַזט און ווײַזט פּלאַנעטן אַרום טיש.

דער שמועס אַרום טעפּעלע קאַווע איז די ווײַטסטע נסיעה.
אָ, פאָרן דורך זוניקן געפּלאַפּל — פון דעם בלינדסטן אַמאָל,
ביז דער צײַט ווען אויף דעם אָרט פון תליות וועלן גערטנער בליען, —
ווען טורעמס פון חלום וועלן זיך פּאָרן מיט טורעמס פון שטאָל.

אָט ווערט דער טיש — אַ בייט פאַר דער ווײַטסטער נאָך ניט פאַרזייטער רויז.
אָט זעצט זיך מיט אונדז ישעיה בײַם טיש — דער קריגער קעגן שווערד.
אָט פירט אַ קינד אַ וועגעטאַרישן וואָלף פון תנ″ך אַרויס
און פאַריאָגט דאָס געוויין פון מענטש, פון בוים און חיה פון גאָר דער ערד.

אָ, דער שמועס מיט חברים זאָגט אָן דער וועלט, דורך שפּעטער נאַכט,
אַז בלײַבן וועט דאָס וואָרט — די איינציקע שווערד נאָך אַלע שלאַכטן.

פון: אינמיטן טאָג (1954 . זז, ) 90 – 91.


דער זייגער גייט
(מײַן טאַטע דער בעל דרשן, דרשנט צו זײַן 25טן יאָרצײַט) (1879 — 1951)

מײַן קינד, דער זייגער גייט און גייט, וויי, דער זייגער גייט!
אייביק איז דער זייגער אַ, זוי קען גאָט אַליין נאָר גיין.
אַפילו פון אַ קלאַנג אַ ווידערקלאַנג וועט ניט פאַרגיין,
נאָר אַ טאָג אַזאַ וואָס איז קיינמאָל ניט פאַרגאַנגען פאַרגייט.
די פאַרטאָגן ווי קינדער וועלן אייביק אַזוי גיין.
מײַן קינד, דער זייגער גייט און גייט, וויי דער זייגער גייט!
אייביק איז דער זייגער, אַזוי קען גאָט אַליין נאָר גיין.

שטערן זײַנען זייגערלעך אין אַ בלאָנדזשענדיקער נאַכט,
און גיין קען אויך אַ פעלדז, כאָטש קיינער זעט ניט זײַן גיין.
דער טאָל גייט צום באַרג, דער באַרג וועט צום טאָל נאָך גיין.
אויך אין מײַן קבר שאַרט זיך די צײַט דורך אייביקער נאַכט.
ווי דאָס גראָז אין ווינט, ווי די בענקשאַפט בין איך שטענדיק וואַך.
ס′קען די מצבה קיין איינציקע שײַן ניט פאַרשטיינען.
משיח וועט קומען ווי זונאויפגאַנג נאָך דער לענגסטער נאַכט.

מײַן קינד, אַלט ווערט אַפילו דער טויט, ווי סʹווערט אַלט די נאַכט.
באחרית הימים וועט שטאַרבן אַפילו די צײַט,
בלײַבן וועלן אַלע ווײַזערס שטיין ווי פינגער פון טויט.
פון הימל און ערד, פון מענטש און זון איז עלטער די נאַכט.
ווי האָפענונג, זײַ שטאַרק קעגן טרויער פון ערב נאַכט.
דערהער דאָס געלעכטער פון אַ קינדס ערשט געוויין.
פאַרהער דאָס געוויין פון אייגענעם, לעצטן לאַכן.
מײַן קינד, דער זייגער גייט און גייט, וויי, דער זייגער גייט .

פון: צפת (1979), ז. 51.


קעגן שלאָס און גראַם

ברודער,
פּאָעט, זע
דאָס ליד הינטער
גראַמען, ווי גראַטעס,
רײַסט זיך פון דורות יאָך.
לידער זיצן אין גראַמען,
ווי מענטש, פויגל און חיה אין
שטײַגן. איך האָב געזען ווי שמשון
הגיבור, מיט פויסט אין מויל פון אַ לייב,
זיך קאָרטשען אין דרײַען, אונטער דער משא
פון גראַם. גבורה געשמידט צו דער קלינגענדיקער
קייט — דעם גראַם, שמאַכט נאָך דעם פײַער פון וואָרט וואָס זאָל אויף
אייביק פאַרברענען די זשאַווערן פון גראַם. אין שימל
בלײַבט דער גראַם, אויב אַפילו מיט צאַרטסטער פײַל פון זילב געטאָקט.

זאָל דאָס וואָרט בלענדן פרײַ, ווי בליץ דורך כמאַרעס, קראַכן גראַמלאָז
ווי דונער, איבער אַ געחַלשט פעלד, אַ געבענטשטער
אָנזאָג אויף רעגן. אַ געיאָגטע סאַרנע דורך דער
שרעק פון וואַלד, לויפט ניט פונעם יעגער דורך גראַמען.
מצבות, די טרויעריקסטע שטיינער אויף
דער ערד, טרויערן ניט אין גראַמען. הער,
געלעכטער הילכט ניט פרײַ, פרילינגדיק
דורך גראַמען, אויב אַפילו דורך
דורכזיכטיקע קרישטאָלן
פון געשליפנסטן פערז
געלייטערט. דער גראַם
אויסגעגלעט, אויס
געקײַלעכט,
שנײַדט אין
לײַב פון
וואָרט זיך אײַן
ווי אַ וואונד, ווי
אַ ווערגנדיקע
רייף. אויב ווי דורשט, קוואַל, זון,
שטורעם איז אייביק דאָס ליד,
ווער קען די זון אין צעל פון גראַם
פאַרשליסן. ווער קען די אייביקײַט
צו אַ מאָס פאַרמשפּטן, דעם שטורעם
אין דער ענגשאַפט פון דער געציילטער אומרו
פאַרשפּאַרן. סײַ פון מענטש, מיסט, רויז, קרעץ, גיט ניט גאָט אין
קיין מאָס דאָס ליכט פון מאַיען, דאַרף דאָס ליד קיין מאָס,
ווי סʹדאַרף ניט די שיינקײַט קיין וואָג, ווי סʹדאַרף ניט קיין ווינט, קיין
פויגל קיין קאָמפּאַס. אַ פאַרטאָג הינטער גראַמען פאַרשלאָסן,

הערט בענקען ניט אויף נאָך אַ גראַמלאָזן שטראַל. אָ זאָל דאָס וואָרט
זײַן געשמאַק, ווי אין מײַן הונגעריקער קינדהײַט אַ פריש
פּענעצל ברויט. אָ זאָל דאָס וואָרט פאָרן סוף⸗לאָז דורך
צייט און רוים, ריידן פּנים אל פּנים, האַרץ צו
האַרץ, מיט מענטש פונעם ווײַטסטן, ליכטיקסטן דור.
מלחמות דורך ברענענדיקע פעלקער,
פלאַקערן ניט צום גראַם. אַן אַראָפּ
געשאָסענער עראָפּלאַן אַ
פאַרוואונדעטער אָדלער, פאַלט
ניט צום גראַם. קיין שטורעם
וואָרצלט קיין בוים ניט
אויס אין גראַמען,
אָ ברודער
פּאָעט.

רעזומע

דער ים
אין פולער
רציחה איז
אַ גראַמלאָזער רוף,
נאָך אַזאַ ווײַטן טאָג
אָן תפילות, אָן שלעסער, אָן
ריגלען, אָן קייטן, אָן גראַמען.

פון: צפת (1979), זז, 65-63; מעינקע סאָנעטן (1993), זז. 17-15.


לא תרצח!

זע, דאָס קעלבעלע בײַם ערשטן בליק אויף ליכט פון טאָג איז ווי גאָט אַזוי קלוג.
די מאַמע⸗קו הערט מעלה⸗גרהן ניט אויף צום בורא עולם אַ דאַנק,
פאַר הימל און ערד, פאַר זון און גראָז און פרייד, ווי קוואַל, פאַר אַלעמען גענוג, —
ווי זאָל איר אײַנפאַלן אַז פאַר זיסן שמאַנט גיט דער מענטש מיט טויט אַ דאַנק?
די מאַמע⸗קו לערנט סʹקינד אַז לעבן איז געשמאַק, ווי גרעזעלעך אין פעלד,
נאָר דער מענטש מיט חלף אויף האַלדז, שאַלט אָדעס צו יושר און צאַרטקײַט אויס, —
איז דען אַ וואונדער וואָס קַינס רציחה איז נאָך אַלץ דער האַר פון דער וועלט?
אוי, קעלבעלע, דײַן חן אינעם פעלד איז מקנא אַפילו די רויז,
נאָר אַז כ′זע דיך הענגען אין יאַטקע, מיט טשוואָק דורך האַרץ, צו רייצן פון מענטש סʹמויל, 

זאָג איך: רעד פון מאָרד בן⸗אדם, ניט פּלאַפּל פון דער שיינקײַט פון דער רויז.
שלום איז די הון וואָס בריט נײַע הינדעלעך — פאַנטאַסטישע פייגעלעך אויס:
דאָס הינדעלע אונטערן חלף פּאָרט זיך נאָר מיט חושך, מיט האַס און מיט גרויל.
אָ, אויב צום געבעט פון שעפעלע, קעגן שוחט, בלײַבט טויב ווי שטיין דער מענטש,
וועט קיינמאָל קיין שלום דעם מענטש ניט בענטשן, וועט שטענדיק מענטש קוילען מענטש.

פון: אינמיטן טאָג (1954), ז. 92.


דאָס ליד פון אַ ליטוואַק

שלמה
המלך:
לידער פון די
ווײַנגערטנער קען דאָך
אַפילו אַ פּתי
דערהערן, אָ, איך זינג דאָס
געזאַנג פון אַלע געזאַנגען
צו דער בולבע, צו דעם יום⸗טוב פון
מײַן געוועזן שטעטעלע, די בולבע
איז פון אַלע פרוכטן דאָס שעמעוודיקסטע
פרוכט. פון קיין אויג ניט פאַרבאָרגן, בליען עפּל,
קאַרשן, באַרן, לאָזן זיך אָן בושה פון יעדער
שטראַל פאַרזוכן. בלומען ווי גאַסנמיידלעך קען איטלעך
בין פאַרנאַרן. די בולבע, ווי אַ ליטוואַק, לערנט
טיף דעם סוד פון ווערן, אונטער דער ערד. יע, אַז
פאַראַן מער סודות אין אַ בולבע, ווי אין
אַלע שטערן, ווייסט דאָס מינדסטע קערנדל,
דער גרעסטער חכם אויף דער ערד. אויב
אין ווײַנגערטנער זײַנען פאַראַן
שיכורלעכע לידער איז
דערפאַר אין בולבעס דאָ
דער טעם פון מײַנע
שטעטעלעך: סוויר,
מיכאַלעשיק,
סווינציאַן.

פון: צפת (1979), ז. 57; מעינקע סאָנעטן (1993), ז. 22.


פּאָנאַר

I

פאַראַן אַ וואָרט וואָס הערט ניט אויף דאָס ליכט פון טעג צו שרעקן: פּאָנאַר!
פרעג מײַן שטעטעלע סווינציאַן אויב פּאָנאַר איז ניט יחזקאלס טאָל.
קומען וועט דער מענטש פון הונדערט יאָר אַרום פרעגן אין פּאָנאַר:
„צי קלאָגט דאָ יחזקאל אין ווינט דאָס געקלאָג פון ביינער טאָל.

„וועמענס געוויין גייט אויף און פאַרגייט אין פּאָנאַר: יחזקאלס טאָל?
די אוראַלט פאַרשיכורט, ווי דער ריח פון סאַמיקע בלומען,
דאָס געוויין פון דורות הערט גאָר ניט אויף אין פאַרשאָלטענעם טאָל.
וואָסער כח קען אין פּאָנאַר יחזקאלס געוויין פאַרשטומען?

„הער, פון שטיין קלאָגט מײַן פאָלק אַרויס, אָ, מענטש פון הונדערט יאָר אַרום,
לערן זיך פון אַ שטומען דאָס לשון פון אַ שטיין דערהערן.
ווייס, דאָ איז געווען אַמאָל אַ רויז, דער דאָרן, דער קרומער.
אָ, זאָג אַ וואָרט אַזאַ וואָס קען בײַטן אַ שטיין אין אַ שטערן.

„ווייס, אַ שטומער איז ניט דער וואָס קען דורך וואָרט אַפילו ניט וויינען , —
אַ שטומער איז דער וואָס קען דאָס לשון פון שטיין דאָ ניט פאַרשטיין.“

פון: אינמיטן טאָג (1954), ז. 73.

אַ תפילה פון אַ שטיין

II

יעדער שטיין פון פּאָנאַר בעט זיך: צעהאַק מיך, צעזאַמד מיך, מענטש,
איך זאָל דאָ ווי דאָס גרויליקע האַרץ פון אַ גזלן ניט בלײַבן:
ס′זאָל מײַנס אַ שטויבעלע — אַ געיאָגט קערנדל מיט אָנהאַלט בענטשן,
ס′זאָל מײַנס אַ זעמדעלע צערוישן אַ קלאַנג פון אַ פאַרשטומט לעבן.

כ′זאָל דאָ ניט בלײַבן אין פּאָנאַר — אַ קיינמאָל ניט געוויינט געוויין.
כ′זאָל דאָ ניט בלײַבן אַ שטיין: אַ קיינמאָל ניט געזונגען געזאַנג.
וויי, איך האָב דאָ געהאָלפן די קלוגע ליטוואַקעס פאַרשטיינען,
איז וויל איך ווערן אַצינד — אַ וואונד וואָס טוט נאָר זיך אַליין באַנג.

כ′זאָל ווי דער ווינט, אָן אויפהער די ליטווישע שטעטעלעך באַוויינען,
ווערן אַ טרער וואָס קען די שטיינער פון גאָר דער ערד רירן,
אַזאַ טרער וואָס הערט ניט אויף דורך די נעכט פון פּאָנאַר צו שײַנען:
איך זאָל דעם קבר פּאָנאַר מיט ליכטיקע בשורות צעצירן:

בשורות פון דעם ערשטן פרילינג נאָך דעם לעצטן, לעצטן פּאָנאַר —
ס′זאָל אויך דעם שטיין, ווי דורך זיך אַליין, די קויל דורך אַ קינד אַרן.

פון: אינמיטן טאָג (1954), ז. 74.


משיח

איך ווייס טאַטע, משיח וועט קומען פון מיכאַלעשיק,
וועט אויף אַן אייזעלע רײַטן דורך סוויר און דורך סווינציאַן,
דאָרט וואו די הייליקסטע ערד אויף דער וועלט איז פאַראַן.
איך ווייס מאַמע, משיח וועט קומען פון מיכאַלעשיק,
ווײַל אין גן⸗עדן געבליבן איז מיכאַלעשיק
און מיט די וואָרצלען איבערגעקערט ליגט אין הימל סווינציאַן
דאָרט וואו די בענקשאַפט איז ווי גאָט, אָן אַן אָנהייב, אָן אַ ברעג
וועט משיח קומען, אוי, מיכאַלעשיק, אוי סוויר, אוי סווינציאַן.

פון: צפת (1979), ז. 52.


דער בראַווער פּחדן

אייביק וועט דער פּחדן,
פאַר מײַן שטאָלצער באָבע מאָינע זיך שרעקן —
ס′זאָל משה⸗רבינוס צויבער⸗שטעקן,
פון מאָכיקן שלאָף זי ניט וועקן;
זי זאָל אַ טויטע און אַ לויטערע פון אוראַלטן קבר ניט קומען:
פון זײַן קול — צעבויגן דאָס בלעכענע ברומען,
מיט איר אָטעם, די אויפגעבלאָזענע שטאָלצן צעבלאָזן,
מיט איר בלוט, דעם וואַסערדיקן רויט פאַרמעקן
און נאָר דעם כאָרכל פון דעם כאָרכלער לאָזן.

אייביק וועט דער פּחדן,
אויף טונקעלן שטעג דעם טרוים באַפאַלן
און דרייען זיך הייליק און ריטשען גערעכט:
„העי, פּאָעט, אַהער גיב פרייד,
פרייד — פאַר אומעטיקע קנעכט;
העי, פּאָעט, אַהער גיב שטראַלן —
ליכט — פאַר בלינדע קנעכט.
איך בין אַ הײַנט מיט טעמ′ען פול, ווי מיט זאַפט געשמאַקע סעדער.

דעם נעכטן, האָט שוין די צײַט דערוואָרגן,
דעם מאָרגן — פאַר קרענקלעכע בטלנים;
דעם הײַנט גיב אַהער, אַהער דעם הײַנט.
פון דײַן ליד שײַנט בית⸗עולם שרעק.
דײַן ליד — אַ טוכלער וועג צום מויזנלאָך:
ניט שטעק דײַן וואַנזין אין אונדזערע מונטערע רעדער.“

בראַוואָ, בראַווער פּחדן —
דײַן בראַזגנדיקער רוף,
וועט געוויס פון דרימל, אַ ציטעריק העזעלע וועקן,
נאָר איך וועל צום שלאַכט ניט פירן
מײַן ליד, מיט שטרויענעם גוף,
אויב אַפילו, טויזנט מאָל רויט צעצונדן.
מיט גבורה פון שטרוי, ווי קען מען בערג רירן?
דעם מעכטיקן פײַנט, ווי וועסטו שרעקן,
אויב אַפילו, ער זאָל אַליין זיך בינדן.

דײַן וואָרט — אַ מילב מיט פאַנטאַסטישן פויסט,
מאָנט פרייד — אַ פלאָקן די גרייס,
וואָס קען נאָך אומעטיקער זײַן?
פון גרויע רייד — אַזאַ שטורעם,
וואָס קען נאָך גרויער זײַן?
פון גרויע רייד — אַזאַ שטורעם,
ווער קען דערהערן?
מיט האַרץ פון שטאָל, מיט רואיק בלוט,
ווי קען מען שווערן?

אָי, ברידער פון נעכטן —  אָי, שוועסטער פון מאָרגן:
עס שווערט מײַן האַרץ, עס שווערט מײַן בלוט,
אײַך וועלן ניט בייזע ציין צעקריצן.
אײַך וועט ניט גרייכן דעם פּחדנס רוט.
איך וועל מיט האַרץ און מיט בלוט אײַך שיצן.

אייביק וועט די אומעטיקע אַלטקײַט יונג האַלטן די ווײַנען.
אייביק וועט דער ווײַטסטער מאָרגן,
געאָרעמט מיט דעם ווײַטסטן נעכטן,
דורך צויבער פון נאָענטסטן הײַנט שײַנען.

דײַן צאָרן — אַ פײַער⸗ריז,
גענוג געוויס דעם אומעט פון אַ פליגעלע פאַרברענען —
וואָלט נאָר דײַן האַס געבן, דעם פײַנט אין אויג אַ גראַבל;
וואָלט נאָר דײַן פלאַם קענען, אַ פראָסטיק שטיבעלע באַהייצן.
ס′פּלאַצט דײַן וואָרט ווי ליכט אַ מבול,
גענוג אַזש — די נעכט פאַרפלייצן,
גענוג מיט שטראַלן — דורות שיך צו פּוצן —
נאָר מיר ווערט פינצטער⸗פינצטער פון אַזויפיל ליכט
און מיר ווערט טרויעריק⸗טרויעריק פון אַזויפיל פרייד.
און נאָר דײַן פרייד קען מיך שרעקן,
ווי אין אַ מעשה⸗ביכל — אַמאָל⸗אַמאָל,
אין מיכאַלעשיק, בײַנאַכט, אַרום בית⸗עולם:
ווען אַ גולם מיט אויסגעקלערטן קול,
מיט אַ שד⸗געזיכט און אַ תכריכים⸗קלייד,
פלעגט די מתים, מיט אַ פריילעך האָפּקע וועקן.

ווײַל דו ביסט אומעטיק ווי טויזנט „קוני⸗איילאַנד“ זונען,
איז אומעטיקער פון אַלע אומעטן דײַן פרייד;
ווײַל פריידיקער פון אַלע פריידן, קען דעם דיכטערס אומעט זײַן,
האָבן מײַנע טעג, אַזויפיל אומעט געפונען
און ווי סʹקען אויך די פינצטערניש דורך העלסטער פרייד שײַנען,
שײַנט אויך די פינצטערניש דורך מײַן ליד.

איך גיב דיר אַלע טײַכן פון רינענדיקע קראַנען,
איך נעם אַ טראָפּן — פאַרקלערטן טוי.
איך גיב דיר אַלע רעגנבויגנס פון ווערטערדיקע ראַקעטן,
איך נעם פון אַלע פײַערן — אַן איינציקן פונק
און האָלט האָב איך אַזוי:
אַן איינציקער פונק, דורך אַלע פינצטערנישן שפּאַנען
און האָלט האָב איך אַזוי:
זײַן אַליין דאָס ליכט וואָס העלט דעם חושך אַרום מיר.

איך האָב געזען,
אַ פונק — אַלע פײַערן פאַרשטעלן;
איך האָב געזען,
אַ בלינדן נעכטן — דעם מאָרגן צעהעלן.

איך האָב געזען,
דעם אָקטאָבער ווי טויזנט מאַיען בליען;
איך האָב געזען,
דעם שענסטן פויגל אויך פון וואָרים זײַן יניקה ציען
און איך וועל ווי דער פּחדן זיך ניט שרעקן,
מײַן וואָרט אויסטאָן נאַקעט, אַפילו אין מויזנלאָך.

איך האָב געזען,
אַ נאַכט אַן ענדלאָזע טאָגן;
איך האָב געזען,
אַ שטורעם — דעם פּחדן פאַריאָגן.
און ווען פון צופיל בראַזגען ווערט אויך טויב דער וויסטער בראַזגער,
שטומט אַ תפילה אויס, דער אײַנזאַמער פּויק:
קום, אָ בראַווער פּויקער, קום —
ווי זאָל איך אויסבענקען די וואָלקנס,
אַז ניט דער רעגן,
נאָר אַ האָגל האַרטע רייד פּויקט אין מיר,
קום אָ, בראַווער פּויקער, קום;
שטומט אַ תפילה אויס דער אײַנזאַמער פּויק:
קום, אָ בענקשאַפט — קום אָ ליבסטע קום,
ווײַל אַנדערשט איז אָן דיר מײַן פרייד — פון פרייד,
ווי אַנדערשט סʹאיז אַ דופטיקע פינצטערניש אין פרײַען פעלד —
פון אַ פאַרמשפּטער פינצטערניש אין טויטנקאַמער
און קום, אָ, טרויעריקע פלייט, —
גיב אַ טונקלקײַט וואָס נאָגט ביז לויטערסטן שײַן ,
אַ שײַן וואָס נעמט אַדורך ביז טונקלקײַט.
אָ, גיב אַ פרייד וואָס שוידערט אויף ביז טרערן —
אַ פרייד, אַ טרויעריקע פלייט,
וואָס הייבט די טיפן אויף,
און טראָגט זיי ביז דער בענקענדיקסטער הייך אַרויף —
אָ, גיב אַ פּײַן וואָס זאָל יאָנטעוון די וואָך.

פון: ס′האָט דאָס וואָרט מײַן באָבע מאָינע (1938), זז. 54-49.


אַמאָל איז געווען אַ מעשה
(אויסצוג)

מײַן שטיבל איז אָרעם, מײַן שטיבל איז גרוי.
אַ פינגערל זון — אַ רעדעלע אומעט,
ווי אַ צעטראָטענע רויז, די גרייס —
דרייט אַרום מיר זיך אַרום, —
נאָר דעם אייבערשטן אַ דאַנק און אַ לויב,
ס′האַרץ איז ניט אָרעם, ס′האַרץ איז ניט גרוי.
זע, אויף די לאַטעדיקע שויבן,
אַזאַ צויבערדיקע נאַכט איז אַרויס —
אַ נאַכט מיט פייגל, מיט ווינט, מיט פלאַטערדיקן וואונדער,
מיט ליכט גענוג, אין ערשטער שעה צו טאָגן.
אָי, ווען כʹזאָל נאָר מײַן אייניקל,
פאַר די געסט — די שטערן,
מער כיבוד — מער פענצטערלעך פאַרמאָגן.
אונטער דעם פריילעכסטן פײַער איז טרויעריקער אַש פאַראַנען.
דער בוים זעט זיך אין חלום — אַ טהרה⸗ברעט
און די צווײַגן אין ווינט שרײַען גוואַלד
ווען דער העקער רעדט פון דער שיינקײַט פון וואַלד
אין אַ פרילינגדיקן וואַלד נאָך מער געוויין,
ווען ליבע רופט די וואַנדער⸗פייגל אַרײַן
און סʹטראָגט זיך פון געבורט — אַ האָפערדיק געשריי.
די ביימער, צו די הייכן זיך ציען,
ווי זיי וואָלטן רײַסן זיך פליען;
דער פרילינגדיקער וואַלד ווערט גרין פון פּײַן:
— וויי! וויי!
דער העקער זאָגט — איך בין שיין!

הער, דער שטורעם דערציילט:
פאַראַנען מצוות וואָס זינדיקן אַפילו אין גן⸗עדן,
דורך זיי די שיינקײַט, ווי אויף קוליעס גייט;
פאַראַן עבירות וואָס זינדיקן ניט אַפילו אין גיהנום,
דורך זיי, דער גיהנום — איז די וויינענדיקסטע פלייט.
ווי סʹגלוסט דעם הונגער צו דער זעט,
גלוסט די זעט צו דעם הונגער.
צום דורשט פון מדבר ציט דעם ים,
ווי סʹציט דעם מדבר צום אָנגעטרונקענעם ים.

דער רעגן וועט דעם שטויב קיינמאָל ניט פאַריאָגן.
דער שאָטן וועט פון ליכט זיך קיינמאָל ניט שיידן.
אין מערב מוז זײַן נאַכט און נאַכט און נאַכט,
איידער אין מזרח הייבט אָן טאָגן.
הער, דער שטורעם דערציילט:
דעם דונער איז באַשערט 
דעם פּײַן פון שטאַמלער אויסצושרײַען, —
דערפאַר איז דאָ אַזויפל שטומקײַט אין דעם דונער,
אַזויפל דונער — אין גבורהדיקער שטומקײַט,
נאָר וויי צום שטאַמלער וואָס וויל ווי דער דונער שרײַען.
אויף אַ יאָגנדיקן באַן, זײַנען אַלע וועגן באַנען —
אין ווײַט הילכט ווי שטאָל, דאָס ווינטיקע קלאָגן;
דורך די אימפּעטדיקע שויבן,
איז יעדע פּלאַציקײַט — אַ פליענדיקע רייף;
פעלדער הייבן סטאַדעס בעק אין שווינדלדיקן לויף, —
אויף אַ יאָגנדיקן באַן, זײַנען אַלע בעק באַנען,
נאָר וויי צום באָק וואָס וויל ווי דער באַן זיך יאָגן.

הער, דער שטורעם דערציילט:
די רציחה פון ניט פאַרקיטעוועטע שויבן
און די בייזע לאָדנס אין געשלעג מיטן ווינט,
קענען אַ ווינטערדיק שטוב צום פרילינג ניט הייבן.

אימירצעשעם, שפּעטער —
וועל איך די שענסטע באָבע⸗מעשה דיר דערציילן,
פון אַ שנייאיקן פעטער,
מיט אַ קאָפּ — צען בערג, מיט פיס — טויזנט היילן.
דערווײַל, אַ מעשהלע אַ פּראָסטע וועסטו הערן,
ווי עס שווערט זיך אַ גרויער שפּאָן:
איך בין דאָס גאַנצע זילבער פון די שטערן,
איך בין דער שטורעם, איך בין די רויטע פאָן.

דערווײַל, אַ מעשהלע, אַ פּראָסטע וועסטו הערן,
ווי עס טרומייטעוועט אַ שטרוי —
איך וועל דעם פײַער אין ווינט פאַרצאַמען;
ווי עס ציגעט אַ ציגעלע — איך בין עלטער פון מײַן מאַמען,
ווי עס כאָרכלט אַ בלאָטקעלע — איך בין דער ים:

פון: ס′האָט דאָס וואָרט מײַן באָבע מאָינע (1938), זז. 20 – 24.


דאָס ריזעלע
(אויסצוג)

אין נאָבעלן צילינדער, אין נעטן פראַק,
איז ער דער שעכטער פון וועלטישער בוינע.
מײַנע תכריכים, שוין אַזויפיל דורות רײַסט ער
און מיט די ריסן פון דעם הייליקן געוואַנט,
די זון פון מײַן פאָלק אַלץ בלינדער פאַרהענגט ער.
אַ ליכטיקײַט פון דעם בליאַסק פון גילאָטינעס ברענגט ער —
אָי, המנס ליכטיקײַט!
און סʹלויכט די האַק,
ניט נאָר איבער די מאַרטירער⸗אייניקלעך מײַנע, —
ס′לויכט אויך די האַק,
איבער די שוין לעצטע גלידער פון דײַן טויטער באָבע מאָינע.

פון: ס′האָט דאָס וואָרט מײַן באָבע מאָינע (1938), ז. 27.


 

אַ גוטן טאָג, נאָענטער אייניקל
(אויסצוג)

אַ גוטן טאָג, מײַן נאָענטער אייניקל — מײַן ווײַטע פרייד:
אין דײַן צימערל,
זע איך פון מײַנע עלטער⸗עלטער זיידעס דאָס דחקות⸗לעבן,
זע איך דעם עלעקטרישן גאָט פון ניו⸗יאָרק פאַרשעמט,
מיט דעם זעלביקן ניטגוטן, אַרום אַ טרויער⸗ליכטל שוועבן, —
זע איך מײַן שטאַרקן שטאַם צאַנקען, אין דעם זעלביקן שימער
וואָס פירט אויף דער סטעליע אום — רויכיקע שלאַנגען;
בײַ דײַנע חורבה⸗ווענט, האָב איך דערקענט,
פון דעם ווינט — די זעלביקע נויט⸗געזאַנגען.

אַ גוטן טאָג, מײַן נאָענטער אייניקל — מײַן ווײַטע פרייד:
נאָך מיר און מײַן שטאָלצן יחוס ביסטו אַ נאָמען —
אַ יחוס פון מילנער, וואַלד⸗העקער און וויליע⸗פּליטן,
אַ יחוס פון זיידעס — גיבורים,
וואָס האָבן אויף פערד, ווי אויף בליצן, צו די באַשערטע געריטן —
אַ יחוס, בײַם יזכור — מיט שמשונען צו דערמאָנען.

אַ גוטע נאַכט, אָ גוטע באָבע מאָינע:
מיכאַלעשיק — דער פאַרליבטער הקדש,
האָט מיט בולקע נאָך אַלץ ניט אָנגעביסן
און הונגער — דער העסלעכער עקדעש,
רײַסט נאָך פריצײַטיקע קריעה⸗ריסן.

אין חזיר⸗געסל, זעט מען נאָך קיין סעדער ניט גרינען, —
אין די פאַרשאָלטענע חורבות, גרינען נאָך בעטלערישע קינדער
און איבער די קרומע שטעגעלעך, האָבן נאָך די שליטה ניטגוטע גײַסטער.
צעקנייטשטע האַרבסטן, קלאָגן נאָך אין קבורה⸗שטיבל.
איבער דעם אויסגעוואַשענעם גרויל פון דער מיטה,
הענגט נאָך די לבנה, ווי אַ גזלנס זילבער⸗טײַסטער.

אויסגעוויינטע באָבעס דורך תהלימדיקן חצות,
זוכן פאַר דיר נאָך אַלץ —
לוויתנדיקן ברויט, לבנהדיקן זאַלץ
און קענען פאַר דיר נאָך אַלץ,
קיין גן⸗עדן אָרט ניט געפינען.

אַ גוטע נאַכט, אָ, גוטע באָבע מאָינע.
מיט דורות הקדש אין די אויגן,
זע איך דיר — אַ לעבעדיקע תחינה,
איבער מעשים⸗טובים געבויגן;
זע איך דיר,
זוכנדיק אומזיסט — די צוגעזאָגטע זונאויפגאַנגען;
נאָר דײַנע פאַרלאָרענע זונען,
וועט דער צעטראָטענער נעכטן שוין ניט געפינען.
אין מײַן ביין, אין מײַן בלוט,
איז דײַן לאַנג⸗פאַרלאָשענער טאָג ערשט אויפגעגאַנגען.

פון: ס′האָט דאָס וואָרט מײַן באָבע מאָינע (1938), זז. 62 – 63.


דרײַ שוועסטער
(אויסצוג)

אַזויפל סֶגלען ברענען
ווען שטאַרקע נעכט קאָרטשען זיך אין דרײַען,
און אַלע זײַנען
               מײַנע מײַנע
                   מײַנע
און אין יעדער סֶגל איז פאַראַנען
יעדע שוועסטער — מײַן שענסטע ליד,
בענקט זיי אויס — אַן עלנטע שפּין
אויף אַ בלינדער שויב פון מײַן ליידיק הויז;
שפּאַרונעס פאַנגען זייערע שאָטנס
ווי גלגולים פון ערגעץ אַנטלאָפענע;
האָב איך ליב זיי אַלע דרײַ,
און גיי אַזוי מיט ווײַטן אָפענע
פאַרליבטע נעכט פאַרבײַ.

איינע ווײַזט זיך קעגן מיר
ווי אין אַ טויטנצעל אַ לעצטער פאַרנאַכט,
גיי איך קעגן איר ווי דורך אַ שפּיגל
מיט טריט פון אומבאַקאַנטע געסט
און צעפּראַל זי ווי אַ וואונדער אַ פאַרמאַכטן,
הערט זי אין מײַן גאַנג —
געבראַזג פון אַ קברנס רידל,
פאַרגייט זי אַזוי באַנג
ווי פלאַטער פון אַ שטאַרבנדיקער קראָ
ערגעץ אין אַן אײַנזאַמען נעסט.

איינע מיט דורכזיכטיקע לענדן
וואָס רײַסן זיך פאַרקאַשערן דאָס קלייד,
איז פון צײַטיקײַט געבויגן
ווי פולע תבואה פאַרן קאָסען,
ווי באַלד וואָלט אימיץ אָן טריט און אָן רייד
אויסוויקלען זיך פון תאווהדיקע נעכט,
און אויפן גאַס דאָ קעגן זון איר שענדן.

און די דריטע
איז פון האַרבסט אַן אָפּגעבליטע,
קוקט זי שטאַר אַזוי
אויף זיך און גאַנג פון צײַט,
און איז שוין גרוי
פון זוכן זיך אַליין אין ווײַט.

אין צעהויקערטן חשכות — קייטלען זיך
פאַרלאָשענע טעג אין אַ ריי,
מײַן שאָטן ווי אַ להכעיסדיקער מת
קרימט מיך נאָך אויפן צעקנייטשטן ציך,
מײַנע שענסטע לידער
די דרײַ שוועסטער —
רײַפן אין מײַן חלום ברוין און בלאָנד,
און איך, מיט תאווהדיקע גלידער
און צער פון הונגעריקע צוויי מעת⸗לעת,
אויף מײַן שלאָפלאָזער בעט
זינג דאָס ליד פון אַלע דרײַ,
און פאַרנעם ווי קעגנאיבער,
די לבנה אויף ברודיקן גרעט
חלומט פון מײַנע לידער.

פון: דרײַ שוועסטער (ניו⸗יאָרק 1932), זז. 8-7; צווייטע אויפלאַגע (ראָוון, וויילז, 1993), זז. 8-7.


די דרײַ שוועסטער
נאָך זייער טויט

אַ קרעציקער הונט וועט שלאָגן מיט אַלעמען כפּרות
און ערגעץ גריזשען גליד נאָך גליד,
וואָלקנס וועלן אויף הפקר לאָזן זייערע נאָרעס
און מיט טויטע, שיידימדיקע טריט איבער דעכער גיין,
ווי פון די דרײַ שוועסטער — מײַנע שענסטע לידער
וואָלט געבליבן נאָר אַ שיידימדיקער קלאָגן.

דורך פראָסט און ווינט
וועלן זיי ווי וואָיענדיקע נעכט זיך טראָגן:
איינע וועט פון אַן אַלטער קראָ דאָס פּיצל קאָפּ פאַרצוקן,
איינע וועט מיט אַ פאַלנדיקן שטערן ווידוי זאָגן,
און איינע וועט אַ באַמאָלענע שויב אין דרײַען שפּאַלטן.

געזונטע קינדער וועלן חלומען אין זאַטע וויגן
אַז זיי רײַסן זיך פון אַ שפּינוועב ווי קראַנקע פליגן;
אין „קרעמל“
וועט די שרעק אַליין זיך אויגעדיק צעשרעקן,
לענין וועט פון מאַראָנירטן שלאָף זיך וועקן —
און צעוואַרפן זײַן געשטאָפּטן האַרץ און שטערן,
און ווי דער שענסטער זונפאַרגאַנג — ניט ווערן

— — — — — — — — — — — —

בין איך טויט, לאַנג שוין טויט
און טויט זײַנען די דרײַ שוועסטער — מײַנע שענסטע לידער,
בין איך נעכט פאַרוואָרפענע אין אַ קברים⸗שטיבל,
בין איך — נעכט פאַרבראַכטע מיט דרײַ שוועסטער,
און גרוי אין האַלבענאַכט אַרויס
ווי ראָסט פון אַ פאַרלאָזטער הויז;
איבער מיר:
ביינער פון גופימלאָזע קברים
האָבן אַליין זיך אויפגעקליבן,
און שטעלן זיך צענויף
אין טויטע, גופימלאָזע מיידלעך,
און יעדערע רעוועט מיט אַ זאַמדיקן קול
אַז נאָר איר זאָל איך ליבן;
און איך — אַ ניטגעשטויגן וואונדער,
שלענגל זיך ווי אַ וואָרים
און אַקער שמאָלע דרײַאיקע אַלייען —
און גיי אַ בלינדער צלם אויף
איבער שמאָלע דרײַאיקע אַלייען.

און אַלע שאָטענען מיר זיך אַרויף
ווי שטײַגנדיקע מתימדיקע ווענט,
און לייזן זיך אויף
אין ערגעצניט
ניט לאָזנדיק פון זיך קיין איינציק צוויט.

אין לבנהדיקע נעכט אויף אַ הינטערהויף
וועט אַמאָל אַ נאַכטוואַנדלער ווי איך נאָך זען
צווישן די חורבות פון אַן אײַנגעפאַלן הויז,
ווי די טויטע שוועסטער — מײַנע שענסטע לידער,
פאַלן אויף אַלטע צעבויגענע בעטן
און הייבן אויף זיך ווידער
ווי פון חרובע, ריטערלעכע קאַרעטן;
אין לבנהדיקע נעכט אויף אַ הינטערהויף,
וועט אַמאָל אַ נאַכטוואַנדלער ווי איך נאָך הערן
שטאַר און לאַנג —
ווי די שוועסטער אין די קברים שטומען
און דערמאָנען אַזוי באַנג,
אַז איך וועל מער ניט קומען.

פון: דרײַ שוועסטער (ניו⸗יאָרק 1932), זז. 58 – 60;
2טע אויפלאַגע (ראָוון דʹוויילז 1993), זז. 68 – 70.


 ◊

אמת

וואָס איז פּשוטער פון אמת? וואָס איז טיפער פון אַ סוד?
ווער האָט דעם מענטש פון ערשטן טרויער דערציילט?
פון ערשטן טרויער האָט דערציילט דער ווינט — די פלייט.
דעם גורל פון מײַן פאָלק האָט אויסגעקלאָגט דער ווינט — די פלייט.
וואָס פּשוטער דער אמת, אַלץ טיפער דער סוד.
ווער סʹהאָט צום ערשטן מאָל דערזען די זון — די ערשטע ראָד,
האָט דערזען דעם פּשוטסטן אמת — דעם טיפסטן סוד.
וואָס פּשוטער דער אמת, אַלץ טיפער דער סוד.

פון: אינמיטן טאָג (1954), ז. 84.


Tagged , , , , | Comments Off on Fifteen Yiddish Poems by Menke Katz

Lithuanian Language Textbook for Hebrew Schools with “Ékhod mi yoydéya” in Lithuanian (Mariampolė 1928)



מוזייעלע פון יידישן לעבן אין דער קאָוונער ליטע

Mažasis žydų gyvenimo tarpukario Lietuvoje muziejus

Mini-Museum of Jewish Life in the Interwar Lithuanian Republic

by Dovid Katz

EXHIBIT № 1

See also: Yiddish Mini-Museum of Old Jewish Vilna


◊◊

דאָס לערנביכל פון לערער .I.A (מאַרנפּאָל 1928) פאַרן לערנען מיט קינדער אין שול ליטוויש דורכן מיטל פון — העברעאיש

   דאָס טשיקאַווע לערנביכל, דאַטירט יולי 1928, פון לערער .I.A (צי קען ווער⸗ניט⸗איז דערגיין דעם נאָמען?) פון דער העברעאישער גינמנאַזיע אין מאַריאַמפּאָל (אויפן היימישן יידיש: מאַרנפּאָל; הײַנט — מאַריאַמפּאָלע אין ליטע) צום באַנוץ פון יידישע קינדער אין די העברעאישע שולן אין דער אומאָפּהענגיקער צווישן⸗מלחמהדיקער ליטע („קאָוונער ליטע“) אויף אויסלערנען זיך  ר י כ ט י ק  און כדבעי די ליטווישע שפּראַך (וואָס איז געוואָרן די מלוכה שפּראַך ערשט מיטן אויפקום פון דער מלוכה אין 1918). 

   גאָר אַ טשיקאַווע קולטור⸗היסטאָרישער אַספּעקט פונעם ביכל איז דער אויסגעהאַלטענער און דורכאויסיקער באַנוץ פון ה ע ב ר ע א י ש אויף אויסלערנען זיך ריכטיק ל י ט ו ו י ש, בײַ קינדער וועמענס מאַמע⸗לשון און איינציקער טאָגטעגלעכער לשון איז — י י ד י ש. דער באַשלוס, אין סאַמע ליטע, צו באַנוצן אַ ניט גערעדטע שפּראַך צום אויסלערנען זיך אַ גערעדטע שפּראַך; דער ניט⸗דערזאָגטער אידעאָלאָגישער העברעאיזם פאַרבונדן מיטן פאַקט אַז די דאָזיקע בילדונגס⸗שיטה שטעלט מיט זיך פאָר אַ פאַרשווערערונג צום לערנען, ניט קיין פאַרגרינגערונג, אַזש ביז צום באַנוץ פון שווערע פילאָלאָגישע טערמינען אינעם ע ל ע מ ע נ ט אַ ר ן  לערנביכל — אָדאָס זײַנען אַלע שטריכן וואָס רופן אַרויס צו אַ פאָרשונג. איין מעגלעכער פאַקטאָר וואָס וואַרפט זיך אין די אויגן: אינעם ביכל, אָט אַזוי ווי אינעם מחברס וואָרט פריער, ווערט דער טראָפּ געלייגט אויף דער פאָנעטיק, אַזוי אַרום אַז קינדער וואָס קענען שוין פון דער סביבה כאָטש אין טייל פאַלן „זיך צונויפריידן“ אויף ליטוויש זאָל זיך אויסלערנען ריידן טאַקע אויף אַ ראַפינירטן אופן און ניט מיט אַ שטאַרקן „יידישן אַקצענט“, ווי ס′פּאַסט אין דער נײַער ליטווישער מלוכה. די זאַך לאָזט זיך צורעכט מאַכן, האַלט דער מחבר, דווקא דורכן מיטל פון געשריבענעם העברעאיש. צריך עיון.

    נאָכוואָס: מיט דעם וואָס דער מחבר באַנוצט זיך מיט דער קלאַסישער העברעאישער טערמינאָלאָגיע צום לערנען, שטודירן און פאָרשן דעם קלאַסישן לשון⸗קודש, ניט פאַרגרינגערנדיק און אויסמײַדנדיק דעם באַנוץ פון אינטערנאַציאָנאַליזמען, איז אַ סברא אַ סימן, אַז ער איז בעת מעשה אויסן געווען לערנען מיטן תלמיד דערוויילע אויך ה ע ב ר ע א י ש.  אויך דאָ בלײַבט עס מיט אַ — צריך עיון.

   דאָ ווײַטער גייען אייניקע זײַטלעך פונעם ביכל, אַרײַנגערעכנט דער שער⸗בלאַט, די באַמערקונג צום אָנהייב פון מחבר, עטלעכע כאַראַקסטעריסטישע זײַטלעך און צום סוף, די לעצטע צוויי זײַטלעך וואו עס גייט אַ ליטווישער וואַריאַנט פון באַליבטן פּסח⸗ליד „אחד מי יודע“ (′ווער ווייס איינס?′) אויף ליטוויש, אַ טעקסט וואָס די קינדער וואָלטן מיט פרייד דערקענט ניט נאָר פון סדר סתם נאָר בפירוש אויף ליטוויש, מחמת דעם וואָס ס′איז פון לאַמג אַ טראַדיציע „אחד מי יודע“ זינגען אויף פאַרשיידענע לאַנד⸗לשונות אַוואו יידן האָבן געוואוינט. דער באַליבטער פילאָלאָג כאַצקל לעמכען (1904 − 2001) האָט אַ ליטווישן וואַריאַנט דערפון אַרײַנגענומען אין זײַן גרינטלעכער אַרבעט, „די השפּעה פון ליטוויש אויפן יידישן דיאַלעקט אין ליטע“ (אין אָקספאָרדער יידיש 3, 1995, זז. 5 − 130, דאָרטן גופא זז. 122-121). אַ פאַקסימיליע קומט דאָ באַלד אונטן נאָך דעם ליטווישן טעקסט אינעם מאַרנפּאָלער ביכל. פריער נאָך, אין זײַן בוך אויף ליטוייש, Lietuvių kalbos įtaka Lietuvos žydų tarmei (ווילנע 1970), האָט ער דעם ליטווישן נוסח פאַרעפנטלעכט (דאָרטן גופא, זז.  131 − 132). פון פאַרגלײַך וועגן ברענגען מיר אויך דאָ אונטן דעם יידישן נוסח פון ליד וואָס ס′האָט געבראַכט מענינקע קאַץ (1906 − 1991) אין זײַן זאַמלונג יידישע פאָלקסלידער (בתוכם אַ סך פון ווילנער געגנט).

דאָס ווייניק באַקאַנטע לערנביכל ווערט אַפּנים ניט דערמאָנט אַפילו אין דער ספּעציפישער אַרבעט איבער דער טעמע פון ווערשיק, וואו א. שולמאַנס לערנבוך פאַר מער אַוואַנסירטע ווערט אָנגערופן „דאָס איינציקע לערנביכל“ (זע ווערשיקס אַרטיקל אין Archivum Lithuanicum, באַנד 7, 2005, ז. 142).

   צולעצט אַ פאָנאָלאָגישע (און דער עיקר אַ קולטור⸗היסטאָרישע) באַמערקונג מכח דער הברה פון העברעאיש וואָס ווערט געלערנט אין די שולן. ניטאָ קיין ספק (פון ז. 13), אַז קמץ = o, דהיינו: די אשכנזישע הברה. . .

   אַ יישר⸗כח יוליוס נאָרווילאַן פאַרן שענקען דאָס ביכל אונדזער מוזייעלע.


1

2

3

13

21

26

47

48


פון כאַצקל לעמכענס אַרבעט אין אָקספאָרדער יידיש 3:

Image (295)


דער יידישער נוסח פון „איינער איז דאָך גאָט“ פון ווילנער געגנט וואָס ס′האָט אויפגעשריבן מעינקע קאַץ

זײַט אַזוי גוט, דרייט ווײַטער די זײַטלעך מיטן פײַל אויבן לינקס

Please turn pages using the arrows in the upper left hand corner

Menke_SongBook


  • הירשע⸗דוד כ″ץ
  • ווילנע, אויף אַלעקסאַנדראָווסקע בולוואַר
  • אַכט טעג אין כסלו תשע″ח \ דעם 26טן נאָוועמבער 2017
Tagged , , , , , , , , , | Comments Off on Lithuanian Language Textbook for Hebrew Schools with “Ékhod mi yoydéya” in Lithuanian (Mariampolė 1928)

צום פינף⸗און⸗צוואַנציקסטן יאָרצײַט פון מעינקע קאַץ


SKIP TO ENGLISH

Menke in snow

י″א אייר תשע″ו (25טן – 26טן מאַי 2016)

     צום פינף⸗און⸗צוואַנציקסטן יאָרצײַט פון מעינקע קאַץ (1991-1906) ברענגען מיר אַ ליד וואָס ער (מעינקע הירשע⸗דודס) האָט אָנגעשריבן צום פינף⸗און⸗צוואַנציקסטן יאָרצײַט פון  ז י י ן טאַטן, הירשע⸗דוד כ″ץ (הירשע⸗דוד מאָינעס, 1951-1879). ס′געפינט זיך אין זײַן נײַנטן בוך יידישע פּאָעזיע, „צפת“ (פּרץ פאַרלאַג: תל אביב תשל″ט \ 1979, ז. 51). צודערצו איז אויך שייך דעם פּאָעטס ענטפער דעם טאַטן, אין ליד וואָס באַלד דערנאָכדעם: „משיח“ (ז. 52). מעינקעס טאַטע הירשע⸗דוד איז געבאָרן געוואָרן אין סוויר, די מאַמע באַדאַנע אין מיכאַלעשיק, און מעינקע אַליין — אין סווינציאַן.

  • דער זייגער גייט
  • מײַן טאַטע דער בעל דרשן, דרשנט צו זײַן 25טן יאָרצײַט 
  • מײַן קינד, דער זייגער גייט און גייט, וויי, דער זייגער גייט!
  • אייביק איז דער זייגער, אַזוי קען גאָט אַליין נאָר גיין.
  • אַפילו פון אַ קלאַנג אַ ווידערקלאַנג וועט ניט פאַרגיין,
  • נאָר אַ טאָג אַזאַ וואָס איז קיינמאָל ניט פאַרגאַנגען פאַרגייט.
  • די פאַרטאָגן ווי קינדער וועלן אייביק אַזוי גיין.
  • מײַן קינד, דער זייגער גייט און גייט, וויי דער זייגער גייט!
  • אייביק איז דער זייגער, אַזוי קען גאָט אַליין נאָר גיין.
  • שטערן זײַנען זייגערלעך אין אַ בלאָנדזשענדיקער נאַכט,
  • און גיין קען אויך אַ פעלדז, כאָטש קיינער זעט ניט זײַן גיין.
  • דער טאָל גייט צום באַרג, דער באַרג וועט צום טאָל נאָך גיין.
  • אויך אין מײַן קבר שאַרט זיך די צײַט דורך אייביקער נאַכט.
  • ווי דאָס גראָז אין ווינט, ווי די בענקשאַפט בין איך שטענדיק וואַך.
  • ס′קען די מצבה קיין איינציקע שײַן ניט פאַרשטיינען.
  • משיח וועט קומען ווי זונאויפגאַנג נאָך דער לענגסטער נאַכט.
  • מײַן קינד, אַלט ווערט אַפילו דער טויט, ווי ס′ווערט אַלט די נאַכט.
  • באחרית הימים וועט שטאַרבן אַפילו די צײַט,
  • בלײַבן וועלן אַלע ווײַזערס שטיין ווי פינגער פון טויט.
  • פון הימל און ערד, פון מענטש און זון איז עלטער די נאַכט.
  • ווי האָפענונג, זײַ שטאַרק קעגן טרויער פון ערב נאַכט.
  • דערהער דאָס געלעכטער פון אַ קינדס ערשט געוויין.
  • פאַרהער דאָס געוויין פון אייגענעם, לעצטן לאַכן.
  • מײַן קינד, דער זייגער גייט און גייט, וויי, דער זייגער גייט.
  • משיח
  • איך ווייס טאַטע, משיח וועט קומען פון מיכאַלעשיק,
  • וועט אויף אַן אייזעלע רײַטן דורך סוויר און דורך סווינציאַן,
  • דאָרט וואו די הייליקסטע ערד אויף דער וועלט איז פאַראַן.
  • איך ווייס מאַמע, משיח וועט קומען פון מיכאַלעשיק,
  • ווײַל אין גן⸗עדן געבליבן איז מיכאַלעשיק
  • און מיט די וואָרצלען איבערגעקערט ליגט אין הימל סווינציאַן.
  • דאָרט וואו די בענקשאַפט איז ווי גאָט, אָן אַן אָנהייב, אָן אַ ברעג
  • וועט משיח קומען, אוי, מיכאַלעשיק, אוי סוויר, אוי, סווינציאַן.

On the occasion of the twenty-fifth yórtsayt (death anniversary) of Menke Katz (1906-1991), by the Jewish calendar 11 Iyar 5776 (sundown 18 May to sundown 19 May 2016), we post his poem written on the occasion of the twenty-fifth yórtsayt of his own father, Hírshe-Dóvid Katz (1879-1951). The original Yiddish, above, appeared in his ninth book of Yiddish poetry Tsfas (Safad, Tel Aviv 1979, p. 51). This translation, by Benjamin and Barbara Harshav is from Menke. The Complete Yiddish Poems of Menke Katz. Translated by Benjamin and Barbara Harshav (Edited by Harry Smith and Dovid Katz, The Smith: Brooklyn, New York 2005, p. 735). In both Yiddish and English, the poem is followed by the poet’s short reply to his father on the yórtsayt (p. 736). Menke Katz was born in Svintsyán (today Švenčionys, Lithuania), his father Hírshe-Dóvid in Svir and his mother Badonna (Badáne) in Micháleshik (today Svir and Michalishki are a short way across the border in Belarus). Many thanks to Dr. Giedrė Beconytė (Vilnius) for the map that follows.

  • The Clock Ticks
  • My father, who liked to hold forth, holds forth on his 25th yórtsayt
  • My child, the clock ticks on and on, Woe the clock ticks!
  • The clock is eternal, only God can tick like this.
  • Even the echo of a sound will still resound,
  • But a day that never faded will decline and set.
  • The dawns like children will tick on like this forever.
  • My child, the clock ticks on and on, Woe the clock ticks!
  • The clock is eternal, only God can tick like this.
  • Stars are little watches in a straying night,
  • Even a rock can tick on, though no one can see its ticking.
  • The valley goes to the mountain, the mountain will go to the valley.
  • In my grave, too, time ruffles through the eternal night.
  • Like grass in the wind, like longing, I am ever awake.
  • A tombstone cannot stone a single beam of light.
  • Messiah will come like sunrise after the longest night.
  • My child, even death grows old, as night grows old.
  • In the End of the Days, even time will die,
  • All clock hands will stop, like fingers of death.
  • Night is older than sky and earth, man and sun.
  • Be strong, like hope facing the sadness of the evening.
  • Listen to the laughter of a child’s first cry.
  • Listen to the crying in your own last laughter.
  • My child, the clock ticks on and on, Woe the clock ticks.
  • Messiah
  • I know, father, Messiah will come from Micháleshik,
  • Riding a donkey through Svir and Svintsyán,
  • Where there is the holiest soil in the world.
  • I know, mother, Messiah will come from Micháleshik,
  • for Micháleshik stayed in the Garden of Eden,
  • And with roots upside down, Svintsyán lies in heaven.
  • Where longing is like God, with no beginning, no end,
  • Messiah will come, O Micháleshik, O Svir, O Svintsyán.

Geography of Menke's boyhood

More from Menke’s

books, Yiddish poems, English poems (2nd selection), essaysfolksongs, periodicalsautobiography, biography, more

 

Tagged , , , , | Comments Off on צום פינף⸗און⸗צוואַנציקסטן יאָרצײַט פון מעינקע קאַץ