Tag Archives: Max Weinreich

1929 Collage of Ber Horowitz’s Drawing of Beloved Vilna Jewish Personalities (63)


by Dovid Katz                        Index in English


ווילנער אַנטיקל⸗זאַכן ס″ג (63)

אַ קאָלאַזש מיט בער האָראָוויצעס צייכענונגען פון באַליבטע ווילנער יידישע פּערזענלעכקייטן אין 1929

   דאָס איז אַ זייטל פון די וואַרשעווער ליטעראַרישע בלעטער, פונעם 4טן אָקטאָבער 1929, מיט זעקס צייכענונגען א.נ. „ווילנער פּנימער“ פון באַוואוסטן גאַליצישן יידישן שרייבער און קינסטלער בער האָראָוויץ (געבאָרן 1895 אין דאָרף מיידאַן אין די מזרחדיקע קאַרפּאַטן, היינט אין מערב אוקראַינע; אומגעקומען 1942). נאָך אַן אויפהאַלט אין ווילנע האָט ער געצייכנט אַ צאָל באַקאַנטע פיגורן פון דער דעמאָלטיקער יידישער ווילנע.

   פון אייבערשטן⸗רעכטן ווינקל זייגערוועגנס: ד″ר מאַקס וויינרייך (1894 —  1969); ד″ר יעקב וויגאָדסקי (1855 — 1941); א.י. גאָלדשמידט (1882 —  1941 \ 1942); ד″ר צמח שאַבאַד (שב″ד) (1864 — 1935);  משה שאַליט (1885 —  1941); און ש. ל. ציטראָן (1860 —  1930).

 

Vilner tipn LB 4 Oct 1929 for Muzey


  • הירשע⸗דוד כ″ץ
  • ווילנע, אויף גרויס פּאָהולאַנקע
  • פופצן טעג אין טבת תשע″ו \ דעם 27טן דעצעמבער 2015

 

Tagged , , , , , , , | Comments Off on 1929 Collage of Ber Horowitz’s Drawing of Beloved Vilna Jewish Personalities (63)

Responsa in Yiddish Linguistics


Dovid Katz 2022                           Yiddish Linguistics ©


שאלה⸗תשובהלעך

ממני הירשע⸗דוד כ″ץ המכונה הירשע⸗דוד מעינקעס וגם דוד קאַץ. בן לאביו ידידו ומורו מעינקע קאַץ ז″ל. הדר לע″ע בווילנא ברחוב אלכסנדאָווסקע. והתחיל בהן לאחר חנוכה תשע″ו. והמען לשלוח את השאלות:

info@yiddishculturaldictionary.org

בווילנא

ואלן הן:

א. צום מהלך צווישן ליטווישן יידיש ביזן צפון⸗מערבדיקן יידיש לויטן אײַנדרוק פונעם מערבדיקן צוהערער. צוגעשיקט: פּראָפעסאָר שניאור לײַמאַן (ברוקלין, נ.י.)

ב. צו די פריסטע ראיות צום פאַראַן⸗זײַן פונעם ליטווישן דיאַלעקט. צוגעשיקט: פּראָפעסאָר שאול שטאַמפּער (ירושלים)

ג. צו די באַמערקונגען פון אַ רב פון באַברויסק און נאַוואַרעדאָק וועגן דעם אַז מען דאַרף אין קריאת שמע מבחין זײַן צווישן א און ע; צווישן ס, שׂ און תֿ. צוגעשיקט: אדם אריאל (נ.י.)

ד. וועגן זלמן רייזענס צוגאַנג צו דער לעקסיק וואָס פּוריסטן האַלטן פאַר „דײַטשמעריש“. צוגעשיקט: פּראָפ. סטעפן קראָג (דענעמאַרק).

ה. מיכאל מאַסאַרסקיס ריכטיקע (און וויכטיקע) אָנווײַזונגען וועגן יידישן נאָמען פון אַ רײַסישן שטעטל.

ביבליאָגראַפיע צו די מראה⸗מקומות וואָס אין די שאלה⸗תשובהלעך

דאַנק⸗וואָרט: אַ האַרציקן דאַנק מיכאל מאַסאַרסקין (ניו⸗יאָרק) פאַרן פרײַנדלעך איבערלייענען די שאלה⸗תשובהלעך און צושיקן תיקונים. פאַרשטייט זיך, אַז די פולע אחריות פאַר יעדער מיינונג טראָגט דער מחבר דערפון אַליין.

א

שאלה

פרעגט זיך אַ פראַגע: וואָס פאַראַ מהלך איז אַמאָליקע צײַטן געווען צווישן דעם צפון⸗מזרחדיקן (ליטווישן) יידיש און דעם צפון⸗מערבדיקן יידיש (אַשטייגער אין צפונדיקן דײַטשלאַנד)?

אָדאָס רירט אָנעט במילא די פראַגע וועגן קדמון (פּראָטאָ) מזרח יידיש בכלל, וואָס זײַנע מתנגדים וואָלטן עלול געווען זוכן צדָדין⸗השָווין בײַם גאַנצן צפון גופא, מ′עט אי″ה צוקומען צודערצו אין אַן אַנדער תשובה.

לאָמיר אָנכאַפּן מיט אַ יאָר דרײַ הונדערט צוריק. פאַרגלײַכן טעקסטן איז אַ סברא ניט בתכלית⸗המציאות, כל⸗זמן מ′האָט ניט צו דער האַנט ניט קיין כתבי ידות, ניט קיין ספרים שבדפוס וואָס שפּיגלען אָפּעט דעם ליטווישן יידיש, און ווער ס′ווייס פאַרקערט פון אַזעלכע זאָל אונדז מוסר מודעה זײַן דערוועגן און מ′עט בפה מלא אָדאָ אין די שאלה⸗תשובהלעך יישר⸗כח אָפּגעבן כדבעי לויטן בשם אמרו.

האָט אונדז די טעג גראַדע פרײַנטלעך צוגעשיקט אונדזער ידיד און לערער פּראָפעסאָר שניאור⸗זלמן לײַמאן שליט″א פון ניו⸗יאָרק אַ פּתשגן פון אַ זײַטל פון ר′ יעקב עמדין (דער יעב″ץ; תנ״ז \ 1697 — תקל״ו \ 1776), פון זײַן מגילת ספר (וואַרשע תרנ״ז \ 1897, צום צוויי הונדטערטסטן יאָרצײַט פונעם יעב″ץ, אַרויסגעגעבן פון דוד כהנא לויטן באָדלעיאַנער כתב⸗יד וואָס אין אָקספאָרד).

תשובה

דער יעב″ץ איז כידוע געווען אַ זעלטענער גאון און  אַ מעכטיקער מחבר, דערצו אַ הייסער צורר אַקעגן די שבתי⸗צביניקעס (זיך באַנוצנדיק מיט חריפות⸗מומחהדיקע, אַפילו מאָדערנע מעטאָדן פון טעקסטן⸗אַנאַליז). נאָר וואָדען, קיין איבעריקער אוהב הבריות איז ער פאָרט ניט געווען (זאָל ער אונדז מוחל זײַן), און מען טרעפט אין זײַנע כתבים גאַנץ שאַרפע אָפּשאַצונגען וועגן פאַרשיידענע בני דור זײַנע (אַפילו אַ סך וואָס זײַנען אונטערן חשד פון שבתאות לחלוטין ניט געפאַלן). אינעם מגילת ספר זשאַלעוועט ניט דער גאון פון אַלטאָנע (בײַ הײַנטיקן טאָג פאַקטיש אַ פאָרשטאָט פון האַמבורג) דעם ליטווישן רב ר′ יחזקאל בר′ אברהם קאַצינעלענבאָגן (קאצינעלין בוגין, קאצינעלינבאגין א.א.), וואָס איז געוואָרן אַ תושב אין זײַן שטאָט און איז אין תע״ד \ 1714 אָנגענומען געוואָרן אַלס רב פון דער אשכנזישער קהילה וואָס אין שטאָט (פאַראַן געווען אויך אַ ספרדישע).

דער מערב⸗אשכנזישער, אַלטאָנער ר′ יעקב עמדין איז ניט איבעריקס נתפּעל געוואָרן אַלמאַי מען האָט פאַר שטאָט רב געבראַכט צו פירן אָזש פון דער ווײַטער ליטע, טיף אין צפון⸗מזרחדיקן אשכנז, איינעם אַ רב יחזקאל קאַצענעלענבאָגן וואָס איז פריער געווען רב אין קיידאַן וואָס טיף אין דער ליטע. נאָכמער, ער האָט געטענהט אַז די עצם רבנות איז חשוד מחמת משא⸗מתן: איינער אַ מאַכער יש(ש)כר כהן האָט מסדר געווען די פּרעסטיזשפולע אַלטאָנער רבנות (בעצם איבער די דרײַ קהילות: אַלטאָנע, האַמבורג, וואַנזבעק — אה״ו) פאַר קאַצענעלענבאָגענען, לויט עמדינען, און בעת מעשה האָט אָטאָ דער ישכר כהן געפּועלט אַז זײַן איידעם זאָל ווערן שטאָט רב אין קיידאן דליטא. [דוד כהנא ווײַזט אָנעט אין אַ הערה ( ז. 124, הערה ג′) אַז דער זעלביקער ישכר כהן ווערט דערמאָנט אין גליקל האָמילס זכרונות, די זײַטלעך בײַ אים זײַנען נאַטירלעך שייך צו דוד קויפמאַנס פראַנקפורטער אויסגאַבע פון 1896, Die Memoiren der Glückel von Hameln, 1645-1719].

אגב:  ר′ יחזקאל קאַצענעלענבאָגנס זון דוד איז געווען צווישן די קיידאַנער רבנים וואָס האָבן געלערנט מיטן יינגעלע, אליהן, זון פון שלמה⸗זלמן קרעמער פון ווילנע, דער צוקונפטיקער ווילנער גאון, וועמענס גענויע הברה פון אשכנזישן לשון קודש און יידיש בלייבט אין טייל פּרטים אַ נוטה לספקות (זע ביי אונדז, 2003, דאָרטן גופא זז. 53 – 54). די פראַגע וועגן מעגלעכע שפּעטערדיקע באַציאונגען פון ווילנער גאון מיטן באַוואוסטן שפּעטערדיקן מחלוקת צווישן יעקב עמדין און יונתן אייבעשיץ געהערט אַן אַנדער פּרשה.

זיך אומקערנדיק צו דער שאלה גופא: צווישן די פאַרשיידענערליי זלזולים אַקעגן ר′ יחזקאל קאַצענעלנבויגן וואָס מען טרעפט אין ר′ יעקב עמדינס ספר איז פאַראַן אָט וועלכע טענה וועגן זיין  ל ש ו ן:

אך קבלת זה האיש רי″ח לרב בג″ק מארץ רחוקה, אף כי ממדינת ליטא, עם לעגי שפה אשר לא יכירו בני אשכנז לשונם, אף כי האיש הלז היה עמוק שפה ולשון מגומגם מאד, ולא היה ניכר לשום אחד מבני הקהילה בכלל, חוץ מישכר כהן שהיה לו עסק מו″מ לשם, אבל נעשה בתחבולה גדולה ובערמה עצומה. ראשונה נעשה מו″מ וחליפין עם הרבנות, כי הק′ ישכר כהן שהיה בעל כיס גדול, היתה בתו מכוערת שלא היה יכול להשיאה לאיש עשיר, ואפילו לבלתי עשיר, במדינה זו לא היה אפשר לו, על כן בחר לזווגה ללמדן נכבד ונחמד מארץ פולין […]

(אין כהנאס אויסגאַבע פון מגלת ספר, וואַרשע תרנ″ז; דאָרטן גופא ז. 124)

איבערגעזעצטערהייט (בערך):

נאָר וואָדען, די אויפנעמונג פון אָט דעם פּאַרשוין, ר′ יח[זקאל קאַצענעלענבאָגען] פון אַ ווײַטן לאַנד — אַזש פון מדינת ליטא! — מיט לעכערלעכן לשון וואָס די בני אשכנז [ד.ה. אין די דייטשישע לענדער] וועלן עס ניט דערקענען [אָדער: פאַרשטיין] זייער שפּראַך, ניט קוקנדיק וואָס דער דאָזיקער מענטש רעדט אויף אַן אומפאַרשטענדלעכן לשון, שטאַרק שטאַמלענדיק; און איז בכלל ניט באַקאַנט געווען קיין איינאיינציקן מענטשן אין דער קהילה, אַחוץ ישכר כהן וואָס האָט געהאַט ביזנעס מיט יענעם אָרט. נאָר ס′איז געמאַכט געוואָרן מיט גרויסע מאַכאַרײַקעס און מיט גוואַלדיקער כיטרעקײַט. קודם כל האָט מען געמאַכט אַ ביזנעס פון אויסבײַטעניש פון די רבנות⸗שטעלעס, ווײַלע דער קצין ישכר כהן איז געווען אַ גרויסער בעל⸗קעשענע; איז די טאָכטער זײַנע געווען אַ מיאוסקײַט, וואָס ער האָט ניט געקענט חתונה מאַכן מיט אַ גביר, און אַפילו ניט מיט אַ ניט⸗קיין⸗גביר, דאָ אין לאַנד וואָלט אים ניט מעגלעך געווען, דעריבער האָט ער איר אויסגעקליבן  אַ שידוך מיט אַ למדן, אַ בכבודיקן און אַ לײַטזעליקן, פונעם לאַנד פּוילן […]

נמצא, אַז כאָטש איין גרויסער מערב⸗אשכנזישער רב, אין צפון דײַטשלאַנד, האָט אין אַכצעטן יאָרהונדערט אָן אַוועלכע ניט איז וואַקלעניש בײַם אויסדריקן זיך בכתב, געגעבן צו פאַרשטיין, אַז בײַ זײַנע בני דור און בני עיר איז די שפּראַך וואָס בײַ אַ ליטווישן רב אַן אַראָפּגעבראַכטן סײַ לעכערלעך קאָמיש סײַ אומפאַרשטענדלעך. אלא וואָדען, די לינגוויסטישע באַמערקונג באַדאַרף מען משמעות אויפנעמען אין געהעריקן סאָציאָלינגוויסטישן קאָנטעקסט: אַז מה⸗דאָך, שיער ניט אין זעלביקן אָטעם, פאַרזיכערט דאָך דער מחבר, אַז אַן אָרטיקער גביר קען ניט חתונה מאַכן אַ טאָכטער אַ מיאוסקײַט (אין אָריגינאַל: מכוערת) אַפילו ניט מיט אַ ניט⸗רײַכן, און באַדאַרף פאַרדערפאַר זיך אַרײַנלאָזן אין געשעפטן מיט די  מ ז ר ח ד י ק ע  יידן, אָדאָסמאָל אָנרופנדיק: פּוילן. וועגן דעם, „אַ מכוערת“ בײַ אַוועמען אין די אויגן (דעם רב דעם מחברס?) איז געוויינלעך פּתח שין שאַ. דאָ גייט אַ סברא אין ברייטערן ביטול מצד „דײַטשישע יידן“, אַרײַנגערעכנט די פרומע שבפרומסטע וואָס צווישן זיי, לגבי מזרח⸗אייראָפּעאישע יידן, אין יענעם דור ווען עס איז אויפגעקומען דער פענאָמען ווילנער גאון. דער עדות קען האָבן זײַנע פאָראורטיילן, אַן עדות לגבי לשון בלײַבט ער פאָרט, ווער רעדט נאָך דאַמאָלסט אַז קיין צווייטער איז ניטאָ. נאָר איין זאַך קען מען רואיקערהייט אָפּדרינגען פון ר′ יעקב עמדינס אַרויסזאָג וועגן יענער מעשה⸗שהיה מיט אַלטאָנע און קיידאַן: די יידישע דיאַלעקטן האָבן זיך זייער שטאַרק אונטערגעשיידט אשה מאחותה.

אויף להבא: וואָס פאַראַ נפקא⸗מינה אינעם אַמאָליקן דײַטשישן יידנס אָפּרוף אויף אַ ליטווישן קעגנאיבער אַ פּוילישן יידיש? וועגן פריערדיקן צוואַנציקסטן יאָרהונדערט, זע ביי שלמה בירנבוימען (1926: 91, הערה 2; פאַרגלײַך בײַ אונדז, 1994: 216).

ווילנע, י″ב טבת תשע″ו \  דעם 24טן דעצעמבער 2015


ב

שאלה

פּראָפעסאָר שאול שטאַמפּער (ירושלים) שרײַבט: „וואָס איז די פריסטע דאַטע, צו וועלכער עס זײַנען דאָ ראיות צום פאַראַן⸗זײַן פונעם ליטווישן דיאַלעקט פון יידיש? און וואָס זײַנען די דאַטעס לגבי די אַנדערע דיאַלעקטן פון מזרח⸗אייראָפּעאישן יידיש?

תשובה

צו די דרומדיקע דיאַלעקטן וועלן מיר זיך לעת⸗עתה דאָ באַנוגענען מיטן אַראָפּברענגען דעם מחלוקת צווישן שלמה בירנבוימען (1939) מיט יודאַ אַ. יאָפען (1954), אָנווײַזנדיק מערניט אַז האַלטן האַלטן מיר, וואָס שייך דער דאַטירונג פון די דרומדיקע מזרח⸗אייראָפּעאישע דיאַלעקטן, מיט בירנבוימען בנוגע לפּחות די ברייטערע צײַט⸗ראַמען, לאו דווקא די אַלע שייכותדיקע פּרטי פּרטים און יוצא⸗מִדְבָֿרֵינוּס. (דאָ גייט אָבער ניט די רייד וועגן זייער מחלוקת, וואָס לויט בירנבוימען באַקומט זיך אַז דער צפונדיקער דיאַלעקט האָט זיך אָפּגעצווײַגט פון דרומדיקן, צי לויט יאָפען, אַז פאַרקערט דער דרומדיקער האָט זיך אַזש פון צפונדיקן אָפּגעצווײַגט, אָדאָ זעען מיר גראַדע אַ רמיזא, זאָל זײַן אלכסונדיקערהייט, אויפן ליטווישן און פּוילישן „ברען“ ביי פאַרשיידענע פאָרשער; זע כץ 1994: 216 – 217.)

צום צפון⸗מזרחדיקן (ליטווישן) יידיש, הייבן מיר אָן, במחילה, מיטן איבערחזרן אונדזער בקשה אין תשובה א, מ′זאָל אונדז צושיקן ידיעות וועגן אַוועלכע ניט איז לינגוויסטיש פאַרלאָזלעכע טעקסטן וואָס שפּיגלען אָפּ צפון⸗מזרח יידיש בפירוש, אָדער כאָטש אויף אַזויפל אַשטייגער ווי מאַקס ווײַנרײַכן איז געלונגען פעסטשטעלן, אין זײַן אַרבעט אין ערשטן באַנד מינסקער צײַטשריפט (ווײַנרײַך 1926), אַז אַ שבתי⸗צבי ליד פון 1666 האָט שטריכן וואָס דערמאָנען אָנעם וואַרשעווער יידיש (דאָרטן גופא, ז. 163).

אין גאַנג פון זײַן גבורותדיקער רעקאָנסטרוקציע פון די מזרח⸗יידישע דיאַלעקטן, האָט אוריאל ווײַנרײַך (1958) אויפגעשטעלט צו די באַטאָנטע וואָקאַלן — דעם סימן הסימנים פון אונדזער דיאַלעקטאָלאָגיע — אויסגעאַרבעטע קדמון (פּראָטאָ) סיסטעמען צום דרומדיקן מזרח יידיש (זז. 237 – 239) און צום צפונדיקן מזרח יידיש (זז. 252 – 254). צי עס שטייט דאָרטן בפירוש צי ניט, איז סײַ ווי קלאָר, אַז די צפונדיקע קדמון סיסטעם, וואָס זי איז מבחין סײַ אין איכות און סײַ אין כמות פון די באַטאָנטע וואָקאַלן, מוז לויט אוריאלן זײַן מדעיקרא אָן אַ שיעור נעענטער צום אַלגעמיינעם קדמון מזרחדיקן יידיש, וואָס דער דרום קען פון אים אָפּשטאַמען, אָבער פאַרקערט ניט.

מיט יאָרן צוריק האָבן מיר טאַקע אויפגעשטעלט אַ סיסטעם קדמון וואָקאַליזם פון כוללדיקן מזרחדיקן יידיש וואָס איז גאַנץ נאָענט מיט אוריאלס סכעמע פאַר קדמון צ פ ו ן⸗מזרח יידיש, ד.ה.  „ליטוויש“ (זע: כ″ץ 1982: 84; פּרטים צו דער פאָרגעלייגטער אַנטוויקלונג, דאָרטן 75 – 85, און — 1983: 1030 – 1031).

ביי היינטיקן טאָג וואָלטן מיר זיך פאָרט אויסגעדריקט אַביסל אַנדערש. ערשטנס וואָלטן מיר אונטערגעשטראָכן מיט אַ הא הידיעה, אַז די כוונה פון דער רעקאָנסטרוקציע, לאָמיר אָנכאַפּן, פון קדמון מזרח יידיש, איז אויסן דערווײַזן אַ בשותפותדיקן מקור צו די עמפּיריש⸗אויפגעוויזענע  שפּעטערדיק דיאַלעקטישע ממשודיקײַטן פון אַן  אָ נ ז ע ע ו ו ד י ק ן  חלק פונעם לשון, ניט פון לשון גאַנצערהייט. דאָס איז ניט נאָר אַ טעאָרעטישע באַוואָרעניש, עס איז אַ פּונקט צו וועלכן מיר וועלן זיך מירצעשעם אומקערן, בײַם אָפּוועגן אַלערלייאיקע פּרטים לויט פאַרשיידענע וואָג⸗און⸗מאָסן, בתוכם: די אָפטמאָל סוביעקטיווע אָפּמעסטונג, אַוואָס שטעלט מיט זיך פאָר דעם דרך המלך פון דער שפּראַך אַנטוויקלונג, און וואָס הייסט אַן אוניקאַלער יוצא⸗דופנדיקער איינס, וואָס שפּיגלט אָפּ אַן אויסנאַם; דערצו: די נייטיקײַט אַרײַנטראָגן אין דער שקלא וטריא היסטאָרישע פאַרהעלטענישן וואָס וואַקסן פון דער אָפּגעזוכטער עווידענץ, אַפילו (אָדער: דווקא!) ווען אָט די עווידענץ וואַקסט ניט פון דער רעקאָנסטרוקציע פונעם פילאָלאָגס אַרבעטס⸗טיש, נאָר מחוץ דער רעקאָנסטרואירונגס⸗אַרבעט, פון „פּאַפּירלעך“ (זע פון פאַרגלײַך וועגן אונדזער דיסקוסיע וועגן רעקאָנסטרוקציע  אויפן סמך פון „פּאַפּירלעך“ — כ″ץ 2013: § III).

איז במה דברים אמורים?

די סאַמע באַוואוסטע שטריכן פון ליטווישן יידיש, פאָלקלאָריסטיש גערעדט און לויט אַ ברייטערער באַהאַוונטקײַט געמאָסטן, זײַנען אָן אַ ספק די פענאָמענען „סאַבעסדיקער לאָסן [סבתדיקער לָסון]“ (אוריאל ווײַנרײַך 1952), און „דער ליטווישער עי“, געמיינט, פאַרשטייט זיך דער [ej] אַרויסרייד בײַ אַזעלכע איינסן ווי ברויט, חודש, קוימען (וואָס איז גאָרניט אוניווערסאַל; זע למשל די מאַפּע צו טויב). אויב אַרײַנטרעטן אַ קאַפּ אין דער באַוואוסטזיניקײַט פון געלערנטע און בפירוש פאַראינטערעסירטע אין דער זאַך, קען מען גלײַך אויף אַן אָרט צוגעבן די צוויי⸗מינימדיקײַט (זכר און נקבה) בײַ סובסטאַנטיוון אויפן אָרט פון די דרײַ וואָס בײַ די דרומדיקע דיאַלעקטן. אגב פאַרבלײַבט עד היום יודל מאַרקס „אונדזער ליטווישער יידיש“ די שענסטע, ברייטסטע שילדערונג פונעם פאַר⸗חורבנדיקן ליטווישן יידיש (מאַרק 1951).

וואָס אָבער אַן אמת, זײַנען אָט די דרײַ „פּאָפּולערע גרונט⸗סימנים“ אין די לעצטע דורות געגליכן צו די אויסערלעכע, אייגנאַרטיקע טשיקאַווע צווײַגן און צווײַגעלעך פון אַן אוראַלטן בוים, דאָס וואָס ס′שטעלט מיט זיך פאָר דעם יחידס און דעם כללס מענטשלעכע, וויזועלע אָפּבילד פון דעם⸗אָ בוים. אויף משיג זײַן עלטערע תקופות און פראַגן צום אָפּשטאַם איז נייטיק ווי ניט איז אַ קוק טאָן אין אינעווייניקסטן שטאַם און אונטערן ערד⸗פלאַך די וואָרצלען. אָדאָ⸗אָ וועלן מיר זיך באַנוגענען מיט נאָר איין לפי⸗ערך „אַבסטראַקטן“ סך⸗הכל צום ברייטערן בילד. דהיינו:

אַזש פון יחיאל פישערן (1936) און ווײַטער (אוריאל ווײַנרײַך 1958; מאַקס ווײַנרײַך 1960; מיכל הערצאָג 1965; כ″ץ 1983 א.א.) האָט מען פּראָיעקטן אויף קדמון סכעמעס פון יידישן וואָקאַליזם, און וואו מער וואו ווייניקער אויך פונעם מזרח⸗אייראָפּעאישן יידיש פאַר⸗זיך. ביי אַלע איז אַ סברא פאַראַן אַ חסרון (און בײַ אונדז גופא אַוודאי און אַוודאי), אַז אינעם אולטראַ⸗סטרוקטוראַליסטישן גײַסט, און אַ סברא אויך אין אונדזער איבערגעטריבענעם דראַנג צו זוכן פאַר יידיש „פּערפעקטע קאָרעספּאָנדענצן“, האָבן מיר וואו⸗ניט⸗וואו אָן אַ זײַט געלאָזן אַפילו גרונטיקע פילאָלאָגישע פאַרהעלטענישן וואָס זײַנען דירעקט און אויף אַ יסודותדיקן אופן פאַרקניפּט מיטן עצם ענין. דהיינו:

שלמה בירנבוים (1934) האָט מיט אַ באַרג ראיות פון אַמאָליקע כתבים אויפגעוויזן אַז דער יידיש⸗דיאַלעקטישער איבערגאַנג פון u אויף i, עווענטועל אויך ū אויף ī, אין די ביידע פאַלן געוויינלעך דורך דויערהאַפטיקע צווישן⸗סטאַדיעס פון ü און ǖ, שטאַמט גאָר פון (דרומדיקע) געגנטן פון אַמאָליקן  מ ע ר ב  יידיש און איז אַריבערגעפירט געוואָרן צו מזרחצו אין די „פּוילישע לענדער“. דער דאָזיקער גאָר  אַ ל ט ⸗ מ ע ר ב ד י ק ע ר וואָקאַלישער איבערבײַט איז ניט אָפּצוטיילן פון דער  ק י י ט  אָנגעווענדטע איכותדיקע איבערגאַנגען פון ɔ אויף u און פון ō אויף ū (פאַרנעמענדיק דעם אָרט פון /u/ און /ū/ אין דער סיסטעם). 

דערצו גייען אַרײַן אויך אַנדערע אָנגעווענדטע גאַנצענע ק י  י ט ן קלאַנגיקע בײַטן. דער עיקר דאָ שטעקט פאָרט ניט אין פּרטים, נאָר וואָדען אין אָט וואָס: אין דער היסטאָרישער יידישער דיאַלעקטאָלאָגיע גייט דאָ ניט, צו דער איצטיקער שאלה⸗תשובה, אין אַ וואָרט דאָ און אַ קלאַנג דאָרטן, וואָס פאַרשיידענע געלערנטע זײַנען נוטה, גאַנץ אַטאָמיסטיש און ווען ניט ווען קאַפּריזנערהייט אַרויסדרינגען עולמות ומלואם.

מיר האַלטן, אַז די העכסט⸗ראַדיקאַלע שינויים אין סיסטעם באַטאָנטן וואָקאַליזם פון דרומדיקע מזרח⸗אייראָפּעאישן יידיש שטעלן מיט זיך פאָר אַ ממשותדיק⸗עמפּירישן שלל פון שפּראַכיקן חומר, אַרײַננעמענדיק ט ו י ז נ ט ע ר ווערטער און איינסן אין דער שפּראַך, וועמענס מקור איז שוין איינמאָל נוגע צו אונדזערע יידישע קדמון דיאַלעקטן.

אָט אַשטייגער איז אונדזער אַמאָליקע סכעמע פון דער דינאַמישער אַנטוויקלונג פון צענטראַל⸗מזרח יידיש („פּויליש“).

(a) to MEY (CY)

מקור: כ″ץ 1982: באַנד 2, ז. 583; אין דײַטשישער איבערזעצונג: כ″ץ 1983: 1029  (דאָרטן טאַבעלע 53.9)

 

די ווײַטערדיקע און פּרינציפּיעל שפּעטערדיקע שינויים וואָס האָבן געפירט צום כאַראפקטעריסטישן דרומדיקן דרום⸗מזרחדיקן יידיש („אוקראַאיניש“) זײַנען כולל (אין אייבערשטן קעסטעלע — „וואָלינעריש“; אין אונטערשטן מער: „פּאָדאָליער⸗בעסאַראַביש“)

(b) to SEY

מקור: כ″ץ 1982: באַנד 2, ז. 586; אין דײַטשישער איבערזעצונג: כ″ץ 1983: 1029 (דאָרטן טאַבעלע 53.11)

איז מאי קא משמע לן? דער געאָגראַפישער מאַסיווער און נאָכאַנאַנדיקער שטח וואָס אין צפון („ליטוויש“), וואו ס′איז ניטאָ אויף קיין רפואה קיין רמז ושמץ פון די אַלע ט ו י ז נ ט ע ר פאָרמעס וואָס זײַנען עמפּיריש און סיסטעמאַטיש איבערגעאַנדערשט געוואָרן, שטאַמט אָפּ פון אַ זייער אַלטער שפּראַך⸗סטאַדיע פון יידיש אין מזרח אייראָפּע. אַז דער עלטסטער צפון⸗מזרחדיקער („ליטווישער“) יידיש איז דער עלטסטער יידיש אין מזרח אייראָפּע אויף וועלכן די איבערגאַנגען  i ⟵ u (אויך ī ⟵ ū), און  u  ⟵  ɔ  (אויך ū  ⟵  ō), און זייערע אַלע אָנגעווענדטע איבערגאַנגען, האָבן קיין דריסת הרגל ניט געהאַט.

אַנדערש געזאָגט געוואָרן וועט דאָס הייסן,  אַז דער עלטסטער יידיש אין די צפונדיקן געביטן איז ב מ י ל א דער עלטסטער צפון⸗מזרחדיקער („ליטווישער“) יידיש.

אָבער אַווען, ברחל בתך הקטנה, דאָס קען זײַן, ווייס מען נאָך ניט, נאָר וואָדען: שלמה בירנבוים האָט אָנגעוויזן אויף דער דאַטע ±1385, אַווען ס′האָבן דער ליטווישער גרויספירשטנטום מיט דער פּוילישער מלוכה צוערשט אַרײַן אין אַ פאַראיין, ווי אַ צײַט פון אַן אויפגעעפנטן גרענעץ, מיט אַן השערה אַז בלויז  פ אַ ר יענער צײַט איז געווען אַזאַ מין פּאָליטיש⸗מיליטערישע מחיצה וואָס וואָלט בכח געווען שטעלן אַ פעסטן „עד⸗כאן“ לגבי דער מעכטיקער כוואַליע פון איכותדיקן קלאַנגען⸗בײַט (בירנבוים 1939: 40).

ס′איז דאָך שוין איינמאָל אַן עד⸗כאן, מה⸗דאָך, אַז ניט קוקנדיק אויף קליינינקע דיאַלעקטיש⸗געמישטע אינדזלעך ווי אַשטייגער טשערנאָבל אָדער בריסק, איז די u ~ o ליניע אַזאַ פעסטע, אַז מער ווי אַ יובל מיט יאָרן נאָכן חורבן איז געלונגען ניט נאָר אויפרעקאָרדירן אויפסנײַ די ליניע, נאָר אין געוויסע פאַלן וואו אַ יחיד אַ זקן אַן עדות איז געווען, אַפילו געוואָר ווערן די קליינע ישובים וואָס אויף איטלעכער זײַט פונעם אוראַלטן צפוןדרומדיקן גרענעץ פון מזרחדיקן יידיש (זע כ″ץ 2016: § 7). דאָס הייסט נאָך ניט, אַז דער יידיש⸗דיאַלעקטישער גרענעץ האָט זיך ניט אויף אַהין אָדער אַהער אַ רוק געטאָן; ס′הייסט אָבער טאַקע בפירוש, אַז דער מיטלעלטערלעכער „עד⸗כאן“ פון דער יסודותדיקער דרום טעריטאָריע, אויסער וועלכער די מעכטיקע קייט איבערגאַנגען וואָס האָבן אינגאַנצן איבערגעאַנדערשט דעם אַקוסטישן פּנים הלשון, i ⟵ u (אויך ī ⟵ ū), און  u  ⟵  ɔ  (אויך ū  ⟵  ō), צווישן אַנדערע, איז געבליבן אָט דער אייגענער „עד⸗כאן“ וואָס איז חל אַזש ביז די לעצטע יידיש ריידנדיקע יחידים אין אָט די מקומות.

נמצא, אַז דעם עלטסטן ליטווישן יידיש וועט מען במילא טרעפן בײַם עלטסטן אשכנזישן ישוב וואָס אין דער ליטע.

אַוואָס נאָר, אַזאַ טערמין ווי „ליטע“, אַוואו דער עצם שטח האָט זיך אַ סך מאָל געענדערט אין גאַנג פון דער געשיכטע איז ניט קיין איבעריקס שטרענג⸗וויסנשאַפטלעכער טערמין. אַ סך מער פּינקטלעך⸗עמפּיריש וואָלט זײַן די עצם ליניע צווישן אַלע מיני יידישע שפּראַכיקע נוסחאות וואָס זיינען „ליטוויש“ אַקעגנאיבער אַלע דרומדיקע, ד.ה. ניטליטווישע; עמפּיריש סײַ ווײַל ס′בויט זיך אויף אַ יאָרהונדערט פון דיאַלעקטאָלאָגיע וועמענס לעילאדיקסטע סחורה ס′איז דער לעבעדיקער מענטש וואָס רעדט די שפּראַך, סײַ ווייל אין טיפן צפון מאַכט זיך קיין ס י מ ן ניט פון די אַלע דרומדיקע שינויים וואָס נעמען אַרום די מערהײַט ווערטער אין דער שפּראַך (ניט דעם אָדער אַן אַנדער לינגוויסטס פאַרליאַפּען זיך אין דעם אָדער אַן אַנדער פּרטל אַלס שיער ניט קיין אַנטדעקטע אַמעריטשקע). פאַרשטייט זיך, אַז  י ע ד ע ר  שפּראַך גרענעץ, ווי פעסט ער זאָל זיך ניט האַלטן, רוקט זיך אין משך פון דורות, און עס קומען אויף אַוואוניטוואו געמישטע אונטערדיאַלעקטן (צו אונדזער ענין וועלן דאָ אַרײַנגיין דער בריסקער קרײַז אין פּאָלעסיע, דער טשערנאָבלער יידיש, און אפשר נאָך וואָס).

קען מען אויך שטעלן אָט אַזוי די זאַך: די עלטסטע שפּראַך בײַ די ערשטע אשכנזים וואָס קענטיק⸗ממשותדיק צו צפון צוצו (ניט סתם גלאַט יענע פּאָר וויאָרסטלעך) פון דער שייד⸗ליניע (די דרומדיקע בלויע ליניע אין אָט דער מאַפּע), איז בעיקרא, במילא, און בדיעבד:  צפון מזרח יידיש (ל י ט ו ו י ש  אין פּאָפּולער לינגוויסטישן זין) פון דער ערשטער רגע פון גרופּעסווײַזער אַשכנזישער באַזעצונג אין אָט די מקומות.

 2016 Map JPEG (from PDF)

 מקור: כ″ץ 2016    

ס′מאַכט זיך אַמאָל אַפילו, אַז דער פּשוטער שכל הישר טראָגט אויס אויף דער זעלביקער מסקנא אַוואָס די מעטאָדאָלאָגיע פון דער היסטאָרישער לינגוויסטיק.

צולאָג צום ענין פון קדמון וואָקאַליזם פון מזרחדיקן יידיש: דער ערשטער פּונקט איז מער נוגע דער עסטעטיק פון קדמון מזרח יידיש, דער צווייטער איז שייך צום לינגוויסטישן מהות גופא.

(א) ס′וואָלט טאַקע זײַן מהודרדיק סימעטריש און גלייכגעוויכטיש אין קלאַסיש נעאָגראַמאַטישן גײַסט, אַז אַ קדמון וואָקאַליזם מיט אַלע אָפּגעהיטע חילוקים, סײַ כמותדיקע און סײַ איכותדיקע, לאָזט פון זיך אַרויס אַ צפון מיט אַן איכותדיק קאָנסערוואַטאָרישער וואָקאַלישער סיסטעם און אַ דרום מיט אַ כמותדיק קאָנסערוואַטאָרישער וואָקאַלישער סיסטעם. באַקומט זיך אָבער, אַז קדמון מזרח יידיש, אויף ווי ווײַט ער לאָזט זיך רעקאָנסטרואירן, איז אין זײַן סיסטעם באַטאָנטע וואָקאַלן אַ היפּש ביסל נעענטער צום שפּעטער אויפגעוויזענעם צפונדיקן מזרח יידיש איידער צום דרומדיקן. אָדאָס איז אַ פּועל יוצא פון די איצט אויסגעשטאָרבענע סאַמע מערבדיקסטע שטחים פון ליטווישן יידיש, מיט זייער דאָ⸗ניט⸗לאַנג אויפגעהיטער כמותדיקער דיפערענצירונג בײַ די באַטאָנטע וואָקאַלן, סײַ אין קורלאַנד (מאַקס ווײַנרײַך 1923: 199 – 200), און סײַ אינעם זאַמעטער יידיש (יודל מאַרק 1951: 439  – 440). פאַרקערט איז דער פאַל בײַ די לחלוטין קאָנסערוואַטיווע וואָקאַלישע איכותן — אַן אויסנאַמסלאָזע פאַראַניקײַט פון גאָר אַמאָליקע וואָקאַלישע איכותן אין  אַ ל ע  נוסחאות פונעם ליטווישן יידיש. די פאַרשיידענע קייטן פון איכותדיקע קלאַנגען⸗בײַטן וואָס אין דרום האָבן ניט געהאַט קיין ברעקל השפּעה — דער „עד⸗כאן“ פון אונדזער תשובה.

(ב) והשנית, שטאַמט דער ערשטער עטאַפּ פון די כאַראַקטעריסטישע דרומדיקע קייטן פון איכותדיקן קלאַנגען⸗בײַט גאָר פון עלטערן מערבדיקן יידיש (בירנבוים 1934), און האָט דעם צפון פון מזרח⸗אייראָפּעאישן יידיש ניט אָנגערירט. נמצא, אַז קדמון מזרח יידיש קען ניט זײַן קיין קדמון דיאַלעקט פאַרן ג אַ נ צ ן מזרחדיקן יידישן לשון, ווײַל ער קען ניט אַרייננעמען קיין פּ ר ע⸗ מזרח⸗יידישע שטריכן ווי די מעכטיקע קייטן קלאַנגען⸗בײַטן צום דרום וואָס האָבן ניט געקענט האָבן אַ חלק אין די צפונדיקע שטחים וואו די אוראַלטע איכותן ווערן לחלוטין אָפּגעהיט עד היום הזה.

ווילנע, כ″ה אייר תשע″ו \  דעם 2טן יוני 2016

לעצטע הגהה ב′ סיוון תשע″ו \  דעם 8טן יוני 2016


ג

דבר המקדים

אדם אריאל (אַ סטודענט אין ישיבה אוניווערסיטעט אין ניויאָרק) האָט פרײַנטלעך צוגעשיקט אַ שאלה וועגן צוויי אויסצוגן פון סעיפים בײַם מפורסמדיקן רב, ר′ יחיאל מיכל (הלוי) עפּשטיין, דעם בעל ערוך השולחן, וועלכער איז געבאָרן געוואָרן אין 1829 אין באַברויסק (אין די מזרחדיקע קאַנטן פון מינסקער גובערניע, אין די טיפענישן פון דער יידישער ליטע (דער צפוןמזרח פון יידיש און פון אשכנז), אין די געגנטן וואָס האָבן אַמאָל געהייסן בײַ יידן: רסן (זע כ″ץ 1996, און די מאַפּע אין כ″ץ 2008). „דער ערוך השולחן“ איז נפטר געוואָרן אין 1908 אין נאַוואַרעדאָק (אין דער מערבדיקער מינסקער גובערניע [ביז 1848 איז די שטאָט צו גראָדנער גובערניע פאַררעכנט געוואָרן]). אין נאַוואַרעדאָק האָט ער זײַנע לעצטע 34 יאָר געדינט אַלס שטאָטרב. אָט די מקומות געפינען זיך בײַ הײַנטיקן טאָג אין בעלאַרוס (ווײַסרוסלאַנד), וואו באַברויסק גייט אַרײַן אין מאָלעווער (מאָהילעווער) פּראָווינץ (אָבלאַסט), און נאַוואַרעדאָק איז ווידער אַרײַן אין גראָדנער פּראָווינץ.

די ביידע צוגעשיקטע אויסצוגן זײַנען טאַקע פונעם ערוך השולחן, קומט דעם חשובן שואל אַ יישר כח פאַרן שיקן סײַ די געדרוקטע זײַטלעך פון שער⸗בלאַט, מיט די זײַטלעך מיטן ערשטן און צווייטן אויסצוג, פון אַן אַמאָליקן דרוק, פיעטרקוב (פּיעטערקאָוו) תרס″ג (1902 – 1903); און סײַ דעם דיגיטאַליזירטן טעקסט מיטן צוגאָב פון מאָדערנע אָפּשטעל⸗צייכנס, אַוואו מען קען טרעפן דעם ערשטן און דעם צווייטן אויסצוג.

דער ערשטער אויסצוג איז פון ערוך השולחן, אורח חיים סימן סא סעיף ח: 

[…] וכן יש לדקדק באות עי″ן בק″ש דלפי מבטא שלנו שוין העי″ן והאל″ף ובבק″ש יש לדקדק להפרישם זה מזה וכן בין שי″ן שמאלית לתי″ו רפה ולכן בתיבת ועשיתם יש לדקדק הרבה להטעים העי″ן, ולהפריש בין השי″ן להתי″ו וכן הסמ″ך לא יהיה דומה לתי″ו רפה וכן בבי″ת רפה יש להטעים שלא יתראה כפ″א רפה כמו ואהבת לבבך ובכל והרבה כאלו ויטעים העי″ן של אשר נשבע.

און איבערגעזעצטערהייט, מיט אָפּשטעל⸗צייכנס און נקודות וואו נייטיק, און צוגאָבן אין קאַנטיקע קלאַמערן [ ]):

[…] און אָט אַזוי אויך באַדאַרף מען מדקדק זײַן בײַם אות ע אין קריאת⸗שמע [קרישמע], ווײַל לויט אונדזער אַרויסרייד [דיאַלעקט] איז גלײַך דער ע מיטן א, באַדאַרף מען מבחין זײַן איינער פונעם אַנדערן. און אָט אַזוי אָ צווישן דעם שׂ [שין שמאל] מיטן תֿ מיט אַ רפה. אַזוי אַרום באַדאַרף מען אין וואָרט וַעֲשִׂיתֶם שטאַרק מדקדק זײַן באַטאָנען דעם ע, און מבחין זײַן צווישן דעם שׂ מיטן תֿ. און אָט אַזוי בײַם ס, ער זאָל ניט זײַן געגליכן מיטן רפה תֿ. און אָט אַזוי בײַם רפה בֿ, באַדאַרף מען באַטאָנען, ער זאָל זיך ניט אַרויסווײַזן פאַר אַ רפה פֿ, למשל בײַ די ווערטער וְאָהַבְתָּלְבָבְךָוּבְכָל, און אַ סך אַזעלכע. און מען באַדאַרף באַטאָנען דעם ע וואָס אין אֲשֶׁר נִשְׁבַּע.

 דער צווייטער איז פון אָדאָרטן, סימן סב סעיף ב:

ומזה הטעם אני אומר דלפי מבטא שלנו שאין הפרש בין אל″ף לעי″ן ובין חי″ת לכ″ף ובין סמ″ך לתי″ו רפויה, ובין טי″ת לתי″ו דגוש יצאו ידי חובתן כיון שלשונם כן הוא והרי אנו רואים שהמדקדקים בזה בא להם ההפרש בטורח רב, ועדיין אין ההפרש כראוי […]

איבערגעזעצטערהייט:

און צוליב אָטאָ דער סיבה זאָג איך אָט וואָס: אַז לויט אונדזער אַרויסרייד [דיאַלעקט] איז ניטאָ קיין חילוק צווישן א און ע; צווישן ח און כֿ; און צווישן ס און תֿ מיט אַ רפה; און צווישן ט און תּ מיט אַ דגש; איז מען יוצא מיט דער התחייבות [פון דער מצווה], ווײַל אָט אַזוי אָ איז זייער לשון. און נאָכאַלעמען [אַפילו] ביי די בעלי דקדוק זעען מיר אַז די אונטערשיידונג קומט אָן מיט גרויס טירחא, און די אונטערשיידונג איז ניט ווי ס’באַדאַרף צו זײַן […]

[פון קאָנטעקסט וועגן: די ווערטער בײַם אָנהייב („און צוליב אָטאָ דער סיבה“) פאַררופן זיך אויפן פריערדיקן סעיף (סימן סב סעיף א′) וואָס ענדיקט זיך מיטן אַראָפּברענגען פונעם פּראָגער מהר″ל (מהר″ל⸗פּראָג, ר′ יהודה לייב בן בצלאל), פון זיין ספר תפארת ישראל, ר′ אחא′ס אַ זאָג אין שיר השירים רבה, וועגן פאַרמישן אהבה (′ליבשאַפט′) מיט איבה (′שנאה′), למשל אין קריאת שמע: ואהבת און ואיבת. פונדעסטוועגן איז דער עיקר פון סעיף א′ אַ ציטאַט פון דער משנה (ברכות טו עמוד א) און דעם ערוך השולחנס פאַקטישער פּסק, דהיינו: „קרא ולא דקדק באותיותיה יצא“ (′האָט ער געלייענט און ניט מדקדק געווען אין די אותיות – האָט ער יוצא געווען′). אין דער משנה גופא איז דאָס ר′ יוֹסי′ס מיינונג אין אַ מחלוקת מיט ר′ יהודהן, נאָר דאָס אַלצדינג וואָלט אַ סברא צו ווײַט געפירט פון אונדזער שאלה.]

שאלה

קומען מיר אָנעט צו דער עצם שאלה פון חשובן געלערנטן, אדם אריאל פון ניו⸗יאָרק, וואָס ער שיקט אונדז קיין ווילנע, וואָס לייענט זיך (איבערגעזעצט פון ענגליש):

„מיר זעען אַז ר′ יחיאל מיכל עפּשטיין האַלט אַז די אותיות ס און תֿ רפויה באַדאַרף מען מבחין זײַן איינער פון אַנדערן (כאָטש ביי קריאת⸗שמע), אַ דיפערענצירונג וואָס מען טרעפט ניט בײַ אשכנזים — ביידע האָט מען דעמאָלט אַרויסגערעדט ווי s, פּונקט ווי ס’איז הײַנט דער גאַנג בײַ די אשכנזים. מיר גייט אין פאַרשטיין וואָס פאַראַ גענויען אונטערשייד ער האָט געהאַט אין זינען. אפשר האָט ער געהאַט אין זינען אַ שטימלאָזן פריקאַטיוו⸗קלאַנג th אַזוי ווי לויט דער טראַדיציע בײַ די תימנער. אויב אַזוי, צי קענען מיר געוואָר ווערן ווי אַזוי ער וואָלט דערפון געוואוסט? צי וואָלט דאָס געווען באַקאַנט הרב עפּשטיינען אין דער ליטע אין שפּעטערדיקן נײַנצעטן יאָרהונדערט? טאָמער ניט, צי וואָלט עס געווען געבויט אויף פאָרשונגען (אַקאַדעמישע צי אַנדערע) פון די מזרחדיקע טראַדיציעס און בתוכם די תֵּימָנישע? טאָמער ניט, צי האָט איר אַ סברא וועגן וועלכן אַנדערן קלאַנג ער האָט דאָ געהאַט בדעה?“

תשובה

לכתחילה איז אויפן אָרט זיך מודה ומתוודה זײַן, אַז בלויז אַ ממשותדיקער ביאָגראַף פונעם רבנישן מחבר וואָלט  א פ ש ר  געקענט אויסזוכן אינפאָרמאַציעס וועגן זײַנע קאָנטאַקטן און בכלל זײַן לעבנסוועג און אַנדערע כתבים, וואָס מען האָפט אַז זיי וואָלטן געהאַט אַ שייכות, און דערצו אַ ניצלעכן, לגבי דער חשובער צוגעשיקטער פראַגע. דאָָס איז בעצם אַן אַרט התנצלות פאַרדערפאַר אַז אונדזער תשובה דאָ איז בעצם אַן אַרײַנקלערעניש, אַן השערה, וואָס ווײַטערדיקע פאָרשונג וועט אפשר מסוגל זײַן אָפּפרעגן אָדער באַשטעטיקן. איז, מיט אָט דער באַוואָרעניש:

אַ ספק צי אַ רב אַ פּוסק אין באַברויסק אָדער נאַוואַרעדאָק וואָלט אין נײַנצעטן יאָרהונדערט געהאַט פעסטע ידיעות וועגן דעם אַרויסרייד פון לשון קודש אין תימן אָדער אין אַנדערע יידישע ישובים פון ווײַטן מיטעלן מזרח. ווער ס’וויל אַזוי טענהן איז עס אַ פאַל פון  — עליו הראיה.

ס′לייגט זיך מער אויפן שכל אַז אַ רב אין אַזעלכע שטעט ווי באַברויסק אָדער נאַוואַרעדאָק וואָלט אין משך פון זײַן לעבן געהאַט אַ קאָנטאַקט ווען⸗ניט⸗ווען אָדער מיט קריסטלעכע געלערנטע ביכער וועגן העברעאיש אָדער אַפילו מיט קריסטלעכע לעבעדיקע גײַסטלעכער וועלכע האָבן שטודירט העברעאיש. אין ביידע פאַלן וואָלט ער גלײַך געלייגט אַכט אויף די חילוקים פון קלאַסישן לשון קודש וואָס זײַנען בײַ די אשכנזים פאַרלאָרן געגאַנגען, צווישן זיי די קלאַסישע דיפערענצירונגען, לאָמיר אָנכאַפּן, פון גּ אַקעגן גֿ און פון דּ אַקעגן דֿ, אין ביידע פאַלן פון דער סעריע „בגד כפת“, און בתוכם די לאַנג באַקאַנטע אָנגענומענע מיינונג אַז דער תֿ רפויה איז געווען אַ מין θ (אַן ערך ווי דער ענגלישער th אין think) להיפּוך צו אַ דֿ רפויה וואָס איז געווען אַ מין ð (אַן ערך ווי דער ענגלישער th אין though). וואָלט זיך באַקומען במילא, מיט (אָדער אַפילו אָן) אַזאַ פאָנעטישער פּינקטלעכקייט, אַז דער תֿ רפויה דאַרף פּרינציפּיעל זיין אַ נ ד ע ר ש איידער דער ס און דער שׂ, (וואָס מ’האָט אויך אָנגערופן אויף יידיש פּשוט: „דער שמאל“ [סמאָל]).

פאַראַן אָבער אַ פּשוטערע סברא דאָ, וואָס לייגט זיך מער אויפן שכל, און איז אויך בשעת מעשה דווקא אַן אָנווײַז אויף אַ טשיקאַוון אינטעלעקטועלן פאַל, וואו דער רבנישער גאַגנ טראַכטן אין משך פון דור דורות איז, אויף חידושים, אין פולן אײַנקלאַנג מיט די השגות פון דער מאָדערנער פילאָלאָגיע. סײַ די און סײַ די, אַז זיי קוקן אויפן אוראַלטן העברעאישן (אָדער אַפילו כלל⸗סעמיטישן) אַלפאַבעט, אָדער אַז זיי קוקן אויף די שפּעטערע (און פון אונדזער שטאַנדפּונקט אויך גאָר אַלטע) סיסטעמען ניקוד, דרינגען זיי אָפּ אַן איינציקע מסקנא: דהיינו, אַז יעדער סימן האָט מיט זיך פאָרגעשטעלט אַן איינאיינציקן (אוניקאַלן, יחיד⸗במינודיקן) קלאַנג.

פאַר דער מאָדערנער לינגוויסטיק איז צומאָל געוואָרן וויכטיקער דערגרונטעווען זיך, וויפל פון זיי זײַנען פאָנעמען וואָס זײַנען בכח דיפערענצירן אַ באַדײַט און ניט סתם אַלאָפאָנען; דער פאַל פון „בגד כפת“ איז פאַר טייל מאָדערנע סטרוקטוראַליסטישע לינגוויסטן גראַדע ווייניקער אינטערעסאַנט ווײַל מען קען פאָראויסזאָגן וואו אַן עקספּלאָסיוו⸗קלאַנג (דגש) און וואו אַ ספּיראַנט (פריקאַטיוו) פון דער פאָנעטישער שכנות גופא: די ספּיראַנטן קומען נאָך אַ וואָקאַל און דעם עסק קענען זיי גאָר אָפּפּטרן מיט אַ פאָנאָלאָגישן „כלל פון נאָך⸗וואָקאַלישער ספּיראַנטיזירונג“, און שוין. אָבער אויך די טעמע וואָלט אונדז צו ווײַט אַוועקגעפירט.

דער עיקר איז דאָ דער מערקווערדיקער צד⸗השווה, ביי רעליגיעזע און פילאָלאָגישע פּרינציפּן, בײַם באַנעמען סימנים שבכתב (גראַפעמען — אותיות צי נקודות) פון קלאַסישן העברעאיש (אָדער אַוועלכן ניט איז אַמאָליקן לשון שבכתב). די רבנים וואָס גיבן זיך אָפּ מיטן ענין האַלטן, רעליגיעז⸗אידעאָלאָגיש, אַז די אוניקאַלע, דיפערענצירטע סימנים פונעם אוראַלטן הייליקן לשון מוזן אייביק אויפגענומען ווערן מיט אוניקאַלע, דיפערענצירטע קלאַנגען בײַ היינטיקן טאָג, לפּחות „פּרינציפּיעל“. ס′איז דאָך אַ פראַגע פון הייליקײַט. אָבער דאָס איז אַ הייליקײַט וואָס מען וועט אומזיסט זוכן אין דער תורה גופא, ווײַל ס′איז אַ שפּעטערדיקער ענין וואָס וואַקסט פון ריכטיק באַנעמען בדיעבד (צומאָל מיט טויזנטער יאָר שפּעטער) די הייליקע שפּראַך בײַ אַזעלכע אונטערנעמונגען ווי דאַוונען און בפרט בײַאַזאַ הייליקער תפילה ווי שמע ישראל (אַ טעמע באַהאַנדלט שוין אין דער משנה, מסכת ברכות), וואָס באַשטייט פון פּסוקים פון דער תורה. דאָס איז אַ הייליקײַט וואָס איז געוואַקסן בײַ רבנים פון אַ קלאָרן פילאָלאָגישן שכל הישר, אַז פאַרשיידענע סימנים האָבן אַמאָל אָנגעוויזן אויף פאַרשיידענע אַרויסריידן, אַפילו ווען טייל הבחנות זײַנען בײַ דער אָדער אַן אַנדער יידישער עדה פאַרלאָרן געוואָרן אין משך פון די דורות. און בײַ דער היסטאָרישער לינגוויסטיק איז עס גלאַט אַ שכלדיקער אויסגאַנג⸗פּונקט, מען זאָל האַלטן, אַז יעדער סימן האָט לכתחילה פאַרטראָטן אַן אוניקאַלן, יחיד⸗במינודיקן קלאַנג אָדער פאָנעטישן שטריך.

קערן מיר זיך אום צו הרב ר′ יחיאל מיכל עפּשטיין פון באַברויסק און נאַוואַרעדאָק. אין לעצטן סך⸗הכל איז גאָר ניט נייטיק צו פּאָסטולירן אַ באַקאַנטשאַפט מיט די נוסחאות פון געלייענטן אָדער געדאַוונטן העברעאיש אין ווײַטן תימן, און אַפילו ניט קיין איבעריקע באַהאַוונטקײַט אין דער קריסטלעכער קענטשאַפט פון קלאַסישן העברעאיש בײַ טייל געלערנטע (דער עיקר דעמאָלט: טייל גלחים). מיר זעען שוין פון אַפילו די געבראַכטע קורצע אויסצוגן פונעם ערוך השולחן, אַז דער רב האָט זיך אַרײַנגעטאָן אין אַן ענין וואָס שווימט אויף אין דער רבנישער ליטעראַטור, אין וועלכער ער איז כל ימיו געווען אַזוי גרינטלעך פאַרטיפט, ניט נאָר פון דער משנה, נאָר פון אַזעלכע אשכנזישע גדולים ווי דער מהר″ל פּראָג וועמען ער ברענגט אין סעיף האַרט פאַרן צווייטן ציטירטן סעיף. (וועגן טייל פון מהר″ל פּראָגס שיטות לגבי ניקוד און הברה האָבן מיר געשריבן מיט אַ סך יאָר צוריק אין שייכות מיט דרומדיקע אַקעגן צפונדיקע דיאַלעקטן אין מזרח אשכנז; זע כ″ץ 1993: זז. 61 – 65;  1994: זז. 238 – 244, וואו מיר זעען אַז בײַם מהר″ל זײַנען דאָ אויך קאַבאַליסטישע נטיות און אײַנשטעלונגען לטובת דער הברה פון די דרומדיקע יידן פון מזרח אייראָפּע). 

להיפּוך צום מהר″ל, דעם בעל תפארת ישראל, איז דער בעל ערוך השולחן אין די צוגעשיקטע ציטאַטן אַ בעל הלכה, ניט קיין מקובל און ניט קיין מליץ יושר פאַר אַוועלכן ניט איז דיאַלעקט אָדער קיבוץ יידן. פּשוט אַווײַטערפירנדיק די שקלא⸗וטריאס פון זײַנע פאָראויסגייער וועגן דעם אַז אין די סאַמע הייליקסטע תפילות, ווי שמע⸗ישראל, דאַרף מען זיך סטאַרען אויפהיטן וואָס מער חילוקים און וואָס מער דײַטלעכקײַט: א און ע; ס מיט שׂ מיט תֿ. ווייסן ווייסן מיר זייער גוט, אַז ביי יידן אין באַברויסק און נאַוואַרעדאָק איז ניט געווען קיין שמץ פון אַ חילוק ניט צווישן אַרויסרייד פון א און עס און שׂ און תֿ.

אין צווייטן פון די געבראַכטע אויסצוגן זאָגט ר′ יחיאל מיכל עפּשטיין, קלאָר ווי דער טאָג, אַז היות ווי בײַ אונדז איז ניטאָ קיין חילוקים אינעם לשון, איז מען יוצא מיטן נ י ט דיפערענצירן. להיפּוך צודערצו, פרובירט ער אין ערשטן ציטאַט פאָרט אײַנפירן מען זאָל זײַן וואָס מער אָפּגעהיט בײַ קריאת שמע, וואָס איז אַזוי הייליק, דערמאָנענדיק צווישן אַנדערע דעם ענין א און ע און דעם ענין סשׂ און תֿ. האָט דער חשובער שואל השאלה רעכט, אַז ס′בעט זיך דאָ בפירוש, מען זאָל אַ פרעג טאָן: וואָס האָט דער מחבר דאָ בדעה געהאַט?

אַ סברא, אַז דער רמז אויפן ענטפער ליגט אין וואָרט להטעים (′באַטאָנען′, ′אַקצענטירן′, ′לייגן דעם טראָפּ′ וכדומה) און אין דער פראַזע יש להטעים (′מען באַדאַרף באַטאָנען′ וכדומה). אַז אַן אָפּגעהיטער אין אָט די זאַכן, לאָמיר אָנכאַפּן אַ בעל קריאה צי גלאַט אַ צדקותדיקער ייד, רעדט אַרויס בײַם זאָגן קרישמע קלאָרער, העכער, פּאַמעלעכער (אָדער במחילה מיט מער אַספּיראַציע) אַן ע (אַקעגן אַן א), אָדער לאָמיר אָנכאַפּן אַ ס (איידער אַ תֿ), איז דאָס פאַר מענטשן, וואָס בײַ זיי אין לשון איז דור דורות ניטאָ קיין זכר פון די אוראַלטע, היסטאָרישע דיפערענצירונגען (וואָס סײַ רבנים און סײַ פילאָלאָגן אַמפּערן זיך וועגן זיי עד היום), האָט דער ייד שוין איינמאָל יוצא געווען. באַטאָנונג פון איין קלאַנג מער איידער אַן אַנדערער, ענלעכער, קלאַנג אין אַן איינאיינציקער תפילה הייסט שוין פאַר⸗זיך אַ חילוק געמאַכט — מיט וועלכן מען איז שוין לחלוטין יוצא.

נ.ב. בײַ לייענער וואָס קומען צו צו אָט די ענינים פונעם געביט פון דער יידישער פילאָלאָגיע און קולטור געשיכטע, איז וויכטיק האַלטן פאַרן אויג אַז דאָס איז פאַרשטייט זיך, גאָר אַן אַנדער ר′ יחיאל מיכל עפּשטיין איידער דער רב אין פּראָסטיץ סוף זיבעצעטן און די ערשטע יאָרן פון אַכצעטן יאָרהונדערט וועמענס כתבים וועגן דער יידישער שפּראַך זיינען אַן אָביעקט פון הייסער דיסקוסיע פון זינט ישראל צינבערג האָט אים פאַרן ברייטערן אינטעליגענטן יידיש⸗לייענענדיקן עולם מגלה געווען אין 1928, אין צווייטן באַנד פון די ווילנער פילאָלאָגישע שריפטן, אין זײַן אַרבעט „דער קאַמף פאַר יידיש אין דער אַלט⸗יידישער ליטעראַטור“ (צינבערג 1928: זז. 69 – 106, דאָרטן 95 – 96) וואָס האָט געפירט צו אַ סך דיסקוסיעס ביזן הײַנטיקן טאָג (זע כ″ץ 2007: 122 – 124, 129, 158; און צו מראה⸗מקומות צו די ביידע צדדים וואָס אינעם וויכוח אין די הערות צו זז. 122 – 124 וואָס דאָרטן, ז. 404; אויך כ″ץ 2015: 161 – 167, 203, 211, 307, 314).

ווילנע, ה′ אב תשע″ו \ דעם 9טן אויגוסט 2016

לעצטע הגהה: י″ב אב תשע″ו \ דעם 16טן אויגוסט 2016


ד

זלמן רייזענס דעת הכלל וואָס שייך דעם סטאַנדאַרדן יידיש און דעם עקסטרעמען פּוריזם

שאלה

פּראָפעסאָר סטעפן קראָג (אַרהוס, דענעמאַרק) שרײַבט:

אין אײַער יידישער סטיליסטיק (קאַץ 1993: 177) זאָגט איר, אז צווישן די אַנטי⸗דײַטשמעריסטן זײַנען באָראָכאָוו, פּרילוצקי און רייזען געווען די מעסיקע. וואָס איז שייך די ערשטע צוויי בין איך מסכים מיט אײַך, אָבער רייזען? דעם אמת געזאָגט האָב איך גיכער דעם אײַנדרוק, אַז ער געפינט זיך צווישן די גאָר שטרענגע אַנטי⸗דײַטשמעריסטן. איך פאַררוף זיך קודם כל אויף די ווײַטערדיקע שריפטן זײַנע: גראַמאַטיק פון דער יידישער שפּראַך (רייזען 1920); ווען זאָל מען ניצן ′אלס′?“ (רייזען 1938א). נאָרמע, יוצא⸗מן⸗הכלל, גראַמאטישע דובלעטן: נאָטיצן צו דעם ענין נאָרמירונג פון יידישן שפּראַכבאַנוץ“ (רייזען 1938ב).

מײַן בקשה: צי קענט איר מיר אפשר געבן צו וויסן אַנדערע אַרבעטן פון רייזען, וואָס וואָלטן געקענט אונטערשטיצן אײַער שטעלונג, אז רייזען איז געווען א מעסיקער אַנטי⸗דײַטשמעריסט?

תשובה

אונדזער חבר, דער חשובער דענעמאַרקער מלומד, פּראָפ. סטעפן קראָג, רירט דאָ אָן אַ העכסט אינטערעסאַנטע טעמע, דהיינו: די אָפּשאַצונג פון יידישע ווערטער און קאָנסרטוקציעס, וואָס (א) זײַנען אַרײַן אין דער שפּראַך ערשט אין נײַנצעטן יאָרהונדערט (און האָבן במילא ניט דורכגעמאַכט די דיאַלעקטישע און אַלגעמיינע אַנטוויקלונג פון די אַלטע תושבים) און וואָס (ב) זײַנען געווען נוטה למחלוקת, צי גלאַט מוטל בספק בײַ אָפּגעהטע באַנוצער פון יידיש (להיפּוך צו דעם נײַ⸗דײַטשישן עלעמענט אין יידיש וואָס איז בײַם ברייטן דעת הכלל לחלוטין כשר, ווי אַשטייגער: „אויסנאַם“, „אוראַלט“, „באַוועגונג“, „זיצונג“, „פּרעכטיק“, „קינדהייט“, „רונד“, „שפּראַך“, וכדומה).

וואָס אַן אמת, אָדאָרטן וואו ס′איז אַ נוטה למחלוקת גייט דאָס אין ערשטן — און אין לעצטן — סך⸗הכל אין אַן ענין פון עסטעטיק און דעם חוש פון דעם וואָס רעדט אָדער שרײַבט. איינער נוצט „עלנט“, אַ צווייטן געפעלט בעסער „איינזאַם“ און אַ דריטער שפּירט אַן איידעלן סעמאַנטישן ניואַנס אַצווישן זיי. דערפאַר זײַנען דאָ אויף דער וועלט פאַרשיידענע סטילן, ווי עס האָט דאָס אַזוי שיין אויסגעדריקט ל. שאַפּיראָ אין זײַן מײַסטערישן „דער שרײַבער גייט אין חדר“ (1945).

פון שפּראך⸗געפיל, פון סוביעקטיוון תופס זײַן נייטראַלקײַט, שיינקײַט און מאיוסקײַט, וועט קאַם אַ חידוש זײַן אַז בײַ אָן אַ שיעור אָפּגעהיטע יידישע פּען⸗מענטשן, אַזעלכע וואָס באַציען זיך צום יידישן וואָרט מיט יראת הכבוד און ווען⸗ניט⸗ווען מיט האַרצקלאַפּעניש ממש, ס′וועלן פונדעסטוועגן פאַראַן זײַן פאַרשיידענע שטימונגען, פאַרשיידענע געפילן צי פאַרשייגענע זשאַנרען און סיטואַציעס, און אַוודאי און אַוודאי איז בײַם רוב יחידים אפילו פאַראַן אַ וואַריאַציע אינעם געפיל און עסטעטישן באַנעם אין משך פון די תקופות און תקופהלעך וואָס אין גאַנג פון די אויסגעלעבטע יאָרן דאָ אויף דער וועלט.

צומאָל איז די וואַריאַציע באַוואוסטזיניק געווענדט אין ברייטערע פּעריאָדן אין דער געשיכטע. מיט הונדערט יאָר צוריק, האָט זלמן רייזען, אין זײַן קלאַסישער גראַמאַטיק פון דער יידישער שפּראַך: ערשטער טייל (רייזען 1920), באַמערקט אַשטייגער, אַז: 

„אַלץ יסוד פון דעם מאָדערנעם ליטעראַרישן יידיש איז גענומען דערעיקרשט דער ליטווישער דיאַלעקט.“

(רייזען 1920: 68§, ז. 34)

אָנגעבנדיק אַלץ איינע פון די סיבות פאַרדערפאַר:

„אויך מחמת דעם, וואָס דער ליטווישער וואָקאַליזם שטייט נעענטער צו דער דײַטשער שפּראַך, וואָס אונטער איר השפּעה האָבן זיך געפונען די שאַפער פון אונדזער נײַער ליטעראַטור“

(אָדאָרטן גופא)

געכאַפּט האָט ער פאַרדערפאַר אַ האַרבן פּסק בײַם טשאַמפּיאָן פונעם פּוילישן יידיש, שלמה בירנבוים, אין ערשטן באַנד פון די ווילנער פילאָלאָגישע שריפטן

„כ′וויל דאָ ניט אַרויסדרינגען פון דעם רושם, וואָס ליטוויש [= ′דער ליטווישער דיאַלעקט פון יידיש′] מאַכט אויף דײַטשע אויערן; כ′האָב שוין אָפט געהערט זאָגן, אַז ליטוויש איז אַ סך שווערער צו פאַרשטיין, ווי פּויליש⸗דרומדיק, אַז ס′קלינגט פרעמדער. פאַר אָביעקטיווע קריטעריען דאַרף מען נעמען פאָנעטישע פאַקטן. און דאָ, דאַכט זיך מיר, איז דער הסכם צווישן פּויליש⸗דרומדיק און צווישן דײַטש גרעסער ווי צווישן ליטוויש און דײַטש: פּויליש⸗דרומדיק און דײַטש האָבן בשותפות דעם חילוק פון לאַנגע און קורצע וואָקאַלן און בכלל אויך דעם אָרט פון קורץ און לענג. דאָס איז אַ סך כאַראַקעטיריסטישער אויף צו פאַרגלײַכן, ווי דאָס איכות פון די וואָקאַלן און דיפטאָנגען […]“

(בירנבוים 1926: 91-92)

נאָר וואָדען, נאָך דער מלחמה, זיך אַמפּערנדיק שוין מיט אוריאל ווײַנרײַכן (1951) אין דער סוגיא סטאַנדאַרדע הברה (נאָרמירטע אויסשפּראַך), ווײַטער אין תחום פון צפון ∼ דרום, איז שוין בירנבוימען געגאַנגען אין דערווײַזן, איפּכא מסתברא, אַז דער דרומדיקער וואָקאַליזם איז אָן אַ שיעור ווײַטער פון דײַטש, מחמת, רחמנא לצלן:

„מיר זעען אַז צוויי⸗דריטל פונעם וואָקאַליזם זענען אין צפון יידיש אַלצאיינס מיטן דײַטשן וואָקאַליזם און דאָס רעשט איז נענטער צו דײַטש ווי דער דרום⸗יידישער וואָקאַליזם.“

(בירנבוים 1953: 111; [צו דער דיסקוסיע אין ראַם פון „צפון כנגד דרום“ זע אויך קאַץ 1994: 216])

אָט אַזאַ מין אַלכסונדיקער אַרײַנפיר, וועגן אַרויסרייד פון דיאַלעקטן אין ליטעראַרישן⸗סטאַנדאַרדן יידיש קען קומען ווי אַן אָנווײַז אויפן סוביעקטיוון כאַַראַקטער וועגן מעמד פון דײַטש — און במילא דײַטשמעריש — אין דער יידישער פילאָלאָגיע. ווען ס′האַנדלט זיך אין לעקסיק, און אינעם סכום ווערטער וואָס זײַנען נוטה למחלוקת עד היום, קען מען נאָך הײַנט טרעפן אַן עקסטרעם⸗פּוריסטיש פליגעלע (זע קאַץ 2019).

אַריבערגייענדיק צו זלמן רייזענען און אַלעמערשטנס, די פּובליקאַציעס וואָס דער חשובער שואל רעכנט אויסעט. איינער פון די גרונט⸗מאָטיוון מחמת וועלכע רייזענס גראַמאַטיק פון 1920 וועט אייביק פאַרבלײַבן אַ קלאַסיש ווערק אין הלכות יידישע פילאָלאָגיע איז די אינטואיטיווע גאונות מיט וועלכער רייזען האָט ריכטיק דערכאַפּט און יסודותדיק באַשריבן דעם  ד ע ת  ה כ ל ל  פון די אַלע לינגוויסטיש⸗פּראָגרעסיווע עלעמענטן אין דער צעזייט⸗און⸗צעשפּרייטער וועלט פון יידיש, אֲַרויסוואַרפנדיק דאָס אַלץ וואָס דער דעת הכלל בײַ געניטע לערער, שרײַבער, רעדאַקטאָרן, אינטעליגענטן און באַוואוסטזיניקע אוהבי יידיש האָבן געפּסלט. אַכלל: אַקעגן  י ע נ ע ם  דײַטשמעריש („דיזער“, „מאָנד“, „מונד“, „געסטערן“; אַזעלכע שרײַבונגען ווי: „יאָהרען“, „געהען“) איז ער שטאָל און אײַזן. נאָר וואָס, ניטאָ בײַ אים קיין שמץ פונעם  א י ב ע ר ג ע ט ר י ב ע נ ע ם  פּוריזם. אינעם סאַמע ווערק וואָס פּסלט אַזוי בוֹלט די פּאַראַזיטישע דײַטשמעריזירונג, באַנוצט זיך רייזען אינגאַנצן פרײַ פון די קאָמפּלעקסן (וואָס האָבן זיך דער עיקר געטראָפן בײַ געלערנטע וואָס זײַנען אויסגעוואַקסן אין דײַטש ריידנדיקע סביבות) מיט די אַלע ווערטער וואָס זײַנען אַרײַן פון מאָדערנעם דײַטש אין נײַנצעטן יאָרהונדערט און זײַנען שוין אין 1920 געווען היימישע תושבים אין לשון יידיש, בתוכם: „אומדאַנקבאַר“ (ז. 71), „אומפאַרענדערט“ (ז. 79), „אויסגאַבע“ (.ז. 57), „אויסשפּראַך“ (ז. 32), „אויפגאַבע“ (ז. 25); „אייגנשאַפט“ (ז. 3), „איינפאַכקײַט“ (ז. 109), „אַלס“ (ז. 93), „אָנווענדונג“ (ז. 141), „באלעסטיקט“ (ז. 135), „דערשײַנונג“ (ז. 80), „ווירקונג“ (ז. 21), „זעלבשטענדיק“ (ז. 31), „לאַגע“ (ז. 1) „לעבנס⸗באַדינגונגען“ (ז. 2), „מערקווערדיק“ (ז. 28), „ענדגילטיק“ (ז. 4), „פאָלקסטימלעך“ (ז. 27), „פאַראַנטוואָרטלעכקײַט“ (ז. 156), „פאָרמען“ (ז. 95), „פאַרענדערונג“ (ז. 48), „פרוכטבאַר“ (ז. 30), „שפּראַכלעך“ (ז. 16), „שטאַנדפּונקט“ (ז. 20), „שטרעבונג“ (ז. 122), „שילדערן“ (ז. 27), וכדומה נאָך אָן אַ שיעור.

גייען מיר אַריבער צום שואלס צווייטן ציטירטן מקור, דעם אַרטיקל „ווען זאָל מען ניצן ′אַלס′?“ אינעם זשורנאַל יידיש פאַר אַלע אין 1938. דער פאָרגעשלאָגענער איסור געהערט ניט רייזענען, נאָר דעם עצם מחבר פונעם אַרטיקל, מאַקס ווײַנרײַך (1938). פאַרקערט, רייזען קומט דאָ אין זײַן  נ אָ ט י ץ וואָס נאָכן אַרטיקל אַלעמערשטנס מקיל זײַן, לינדערן, הגם מיט אַן אָפּגעהיטענעם נוסח אין יענער תקופה פון ייוואָאיססטישן פּוריזם האַרט פאַר דער מלחמה. שרײַבט רייזען: 

„ווען מ′זאָל אַפילו אײַנזען אַ פּוריזם אין דער טענדענץ דורכאויס אויסצוקומען אָן דעם ווערטל ′אַלס′, מוז מען אָבער מודה זײַן, אז מ’נוצט עס שוין בײַ אונדז איבער דער מאָס […]“

(רייזען 1938ב: 21-22 [טשיקאַווע: דאָ געחתמעט „זלמן רייזין“ און אַזוי אינעם אינהאַלט צום נומער הגם אין דער אינהאַלט⸗רשימה צום גאַנצן באַנד (פאַר 1938) שטייט כנהוג: „רייזען“ — אַזאַ צײַט⸗שטימונג, וד″ל])

און ברענגט אַראָפּעט דוגמאות פאַר דעם אַז ניואַנסירטע וואַריאַנטן וואָס שטייען אין סכנה פאַרלאָרן ווערן אַז מ′וועט צופיל אָנווענדן ′אַלס′; (אַ געלונגענעם סך⸗הכל מיט אַ רײַכן מאַטעריאַל ברענגט אַראָפּעט יודל מאַרק אין גרויסן ווערטערבוך (באַנד III, ז. 1384). אין נאָטיץ צו ווײַנרײַכס איסור, קומט רייזען פאָרט ווי אַ (אַלס?) — מקיל.

קומען מיר אָנעט צום לעצט⸗געבראַכטן מראה⸗מקום, רייזענס אַרבעט „נאָרמע, יוצא⸗מן⸗הכלל, גראַמאַטישע דובלעטן“ (רייזען 1938ב). רייזען איז ניט געווען קיין טעאָרעטישער לינגוויסט; ער האָט זיך אָבער פאַרמאָסטן אין אָט דער אַרבעט, מיט אַ סך דערפאָלג, באַטראַכטן דעם ענין פון וואַריאַציעס לויט דער מאָס פון אַנאַלאָגיע (לויטן כלל) און אנאָמאַליע (די יוצא⸗מן⸗הכללן). ער פירט אויסעט, אַז בעת לעקסישע וואַריאַצעס (דער עיקר פון אונדזערע דיאַלעקטן) באַרײַכערן די שפּראַך, זײַנען גראַמאַטישע דובלעטן אָפטמאָל אַן הכבדה (אַ לאַסט?), און ער שפּילט זיך, אַזוי ווי טעאָרעטיקער שפּילן זיך כדרכם אינטעלעקטועל אין זייערע אַרבעטן, מיט אופנים און מאָסן אויף אָפּקלײַבן פאַרן ברייטערן באַנוץ פון איין וואַריאַנט צי אַן אַנדערן (דער גרעסטער טייל דוגמאות האָבן צו טאָן מיטן עבר פון ווערבן, די טיפּן „געשאָנקען“ קעגנאיבער „געשענקט“). דעם טערמין „דײַטשמעריש“ ווענדט ער אָן זייער שפּאָרעוודיק, בנוגע ווערטער וואָס זײַנען ט אַ ק ע אויסגעמיטן געוואָרן בײַם רוב אָפּגעהיטע שרײַבער, למשל: 

„גרײַזן, שוין דײַטשמערישע, זײַנען אַזעלכע פאָרמעס ווי „אַנטשיידן“ אָנשטאָט „אַנטשיידט“ (אויב מען קען בכלל נוצן דאָס וואָרט אין יידיש), ′געשיד′ אָנשטאָט ′געשיידט′“.

(רייזען 1938ב: 175)

בײַם סוף פונעם זאַץ גייט אַ שטערנדל (*) וואָס פירט צו אָט וועלכער הערה אונטערן זײַטל:

„גלײַכבאַרעכטיקט דערווײַלע זײַנען נאָך די אַדיעקטיוון ′פאַרשיידן′ (ליטוויש) און ′פאַרשידן′ (מיטל⸗יידיש) [ּצענטראַל⸗מזרח יידיש — פּויליש]“.

רייזען רוקט אַרויס דעם פּרינציפּ, אַז:

„שטענדיק איז בילכער די פאָרמע, וואָס איז אַ רעזולטאַט פון אַן אַנטוויקלונגס⸗פּראָצעס אויפן באָׁדן פון דער יידישער שפּראַך גופא, וואָס שטימט מיט די אַלגעמיינע שפּראַך⸗פאָרמעס פון יידיש“

(אָדאָרטן, ז. 176)

אין די ווײַטערדיקע פּאַראַגראַפן ברענגט ער בײַשפּילן פון די דובלעטן וואָס ער איז דערבײַ אויסן: „געטרײַשאַפט“ ∼ „טרײַהײַט“, „גאָט צו דאַנקען“ ∼ „גאָט זײַ דאַנק“. ער זאָגט זיך אויך אַרויס פאַר „נוציק“ לגבי „ניצלעך“ און „שפּראַכיק“ לגבי „שפּראַכלעך“.

נאָר אומזיסט וועט איר זוכן אַ פּרואוו צו פּסלען „געפאַר“ (ווײַל ס′איז פאַראַן „סכנה“), צו פּסלען „באַזוך“ (ווײַל מ′קען ערגעץ טרעפן „וויזיט“), אָדער פּסלען „פאַרדעכטיק“ אַלמאַי מ′קען דאָך אָנווענדן „חשוד“. מכל שכן וועט ער ניט גיין פּסלען „שטאַנדפּונקט“ ווײַל מ′קען צוקלערן „קוקווינקל“, צי „זעלבסטמאָרד“ ווײַל מ′קען דאָך אַרויסציען פון אַרבל „אַליינמאָרד“. דאָס הייסט ניט אַז רייזען איז ניט געווען גרייט עקספּערימענטירן מיט נייטיקע און געוואונטשענע נײַשאַפונגען. ס′הייסט אַז ער איז ניט געגאַנגען  פּ ס ל ע ן  גוטע יידישע ווערטער, אַלמאי מען קען פון זיי „פּטור ווערן און  מ אַ כ ן  יידיש ווײַטער פון דײַטש“ ווי עס האָבן בעצם געפאָׁׁדערט די עקסטעם⸗פּוריסטישע יידישע לינגוויסטן וואָס האָבן זיך אויסגעהאָדעוועט אין דײַטש ריידנדיקע סביבות, ווי דערמאָנט אויבן, און וואָס בײַ זיי איז פאַרבליבן אַזא מין קאָמפּלעקס.

ווילט איר אַפילו ווײַטער שטודירן אָט די אַרבעט רייזענס, דערשינען אין 1938, ווען די ייוואָ קרײַזן זײַנען געווען פאַרכאַפּט מיט עקסטרעמען נאָרמאַטיוויזם (סײַ אין לעקסיק סײַ אין אויסלייג), וועט איר טרעפן אַפילו  ד אָ  אַ שפּּאָר ביסל בײַשפילן פון רייזענס גאָלדענעם שפּראַך⸗חוש, למשל:

„ס′איז אַ גוזמא צו האַלטן דעם ווערב „קלעטערן“ פאַר דײַטשמעריש, לעל הפּחות פאַר מײַן דיאַלעקט — דעם רײַסישן“

(אָדאָרטן, ז. 178)

זלמן רייזען, אַ סברא די באַליבטסטע פּערזענלעכקײַט (ניט „פּאַרשוינלעכקײַט“) אין די צווישנמלחמהדיקע יידישיסטישע סביבות אין ווילנע, איז כידוע געווען דער מחבר פון אַ ריי יסודותדיקע ווערק וואָס בלײַבן עד היום קלאַסיש: אַם סאַמע באַוואוסטן, זײַן פירבענדיקער לעקסיקאָן פון דער יידישער ליטעראַטור, פּרעסע און פילאָלאָגיע (רייזען 1926 — 1929) וואָס ווערן ביזן הײַנטיקן טאָג בײַ קענער גערופן סתם: „רייזען“; זײַן היסטאָריש⸗ליטעראַרישע זאַמלונג, פון מענדעלסאָן ביז מענדעלע (רייזען 1923) איבערן בראשית פּראָצעס פון דער מאָדערנער יידישער ליטעראַטור, און נאָך אַ סך.

רייזענס צוגאַנג צו פראַגן פון באַנוץ איז דורכאויס געווען דער געזונטער צוגאַנג פון צוקוקן זיך, וואָס ס’טוען די בעסטע (געמיינט דאָ אויך: סאַמע אָפּגעהיטע) שרײַבער, רעדאַקטאָרן, פּען⸗מענטשן, און עס אויפזאַמלען, קאָדיפיצירן, דערלאַנגען דעם לייענער און דעם לערער און דעם סטודענט. דאָס טוט רייזען עד היום, העכער אַכציק יאָר נאָך זײַן גרויליקן אומקום בײַ די סאָוועטן (וואָס האָבן אים דאָ אַרעסטירט און דעפּאָרטירט בעת זייער ערשטער אָקופּאַציע פון דער שטאָט אין דער תקופה פון דער צווייטער וועלט מלחמה, אין סעפּטעמבער און אָקטאָבער פון 1939). אפשר מער ווי אומעטום זעט זיך עס אויף די בלעטער פון זײַן טאָג⸗צײַטונג: דער ווילנער טאָג. ס′וואָלט געווען ממש כדאי זאַמלען זײַנע אייגענע לענגערע אַרבעטן אין דער צײַטונג און זיי אַרויסגעבן ווי אַ בוך. אין דער אָרטאָגראַפיע, אין דער לעקסיק, אינעם באַנוץ, וועט מען דאָרטן טרעפן דעם בעסטן זשורנאליסטישן יידיש וואָס אויפן ערדקוגל.

ווילט איר אַ קוק טאָן זלמן רייזענס לעקסיק אין זײַן לעבנס⸗שעדעווער, דעם פירבענדיקן לעקסיקאָן, אַרויס אין סאַמע בלי⸗צײַט פון יידיש אין דער צווישנמלחמהדיקער תקופה, וועט איר אויף שריט און טרעפן אַזעלכע יידישע ווערטער ווי: „אויסגאַבע“; „אײַנפלוס“; „אונטערהאַנדלונגען“; „אַנטהאַלטן“; „אַנטוישונג“; „אויפלאַגע“; „אומגעלונגען“; „אַלס“; „באַזוך“; „באַראַטונג“; „באַרירונג“; „געפאַר“; „גרינדן“; „דאַן“; „דערפאַרונג“; „טעטיקײַט“; „לאַגע“; „ענדלעך“; „פאָלקסטימלעך“; „פאַרבאָטן“; „פאַרנאַכלעסיקן“; „פאַרעפנטלעכן“; „צוציאונגס⸗קראַפט“; „רײַזע“; „שיכט“.

בשעת מעשה וועט איר אויך טרעפן אַזעלכע ווערטער ווי: „בפרט“, „געניט“; „השפּעה“, „לסוף“; „מחמת“; „נסיעה“; „סכנה“; „פּשוט“; „פאַרווערט“; „תקופה“.

וואָס נאָך? אײַ, איר וועט ניט טרעפן „אָנפאַנגען“ (אויף: „אָנהייבן“), „לעזער“ (אויף: „לייענער“), „שפּראַכע“ (אויף: „שפּראַך“ צי „לשון“), „הייראַטן“ (אויף „חתונה האָבן“), צי „האָכצײַט“ (אויף „חתונה“).

איז מאי קא משמע לן? פאַרשטייט זיך אַז אין די העכער הונדערט יאָר פון זינט רייזענס ווילנער גראַמאַטיק (פון 1920) און אין משך פון קאַרגן יאָרהונדערט פון זינט דעם לעקסיקאָן (1926-1929) האָט די ליטעראַרישע שפּראַך דורכגעמאַכט שינויים. פאַרשטייט זיך אַז אין ראַם פון ליטעראַרישן, סטאַנדאַרדן יידיש שבכתב זײַנען פאַראַן, ווי בײַ לײַטן, אַ גאַנצע ריי סטילן — פּערזענלעכע, זשאַנערשע, סאָציאַלע, רעליגיעזע, דיאַלעקטישע, געאָגראַפישע און נאָך. פונדעסטוועגן בלײַבט עס באַשײַמפּערלעך, אַז זלמן רייזען האָט געניאַל קריסטאַליזירט, געשילדערט און באַנוצט אין זײַנע מײַסטערווערק דעם שענסטן און ריכטיקסטן יידיש, אַ שביל הזהב בפירוש, ווײַט פון דער דײַטשמעריזירונג פון דער פּרעסע און אַנדערע סביבות, און, דאָס איז דער עיקר צום חשובן שואלס שאלה: פּונקט אַזוי ווײַט פון עקסטרעמיסטישן פּּוריזם.


הערה א: ווי ס′קען זיך מאַכן, איז מען צו מיר געקומען מיט אַזאַ מין פראַגע לגבי זלמן רייזענען מיט קאַרגע דרײַסיק יאָר צוריק; מײַן ענטפער איז דערשינען אין איטשע גאָלדבערגס ע″ה יידישער קולטור (קאַץ 1992: באַמערקונגען וועגן רייזען, ז. 43).

הערה ב: וועגן וואָרט „אַלס“ — אינעם נײַעם ענגלש⸗יידישן ווערטערבוך (וואָס האַלט ערשט אין גאַנג פון דער אַרבעט, צוביסלעך…), ווערט גענוצט „אַלץ“ לויט אַן עלטערן פאָלקישן אויסלייג וואָס בויט זיך אויפן אַרויסרייד בײַ אַ היפּשן טייל.

הערה ג: אַ רשימה פונעם משיבס אַרבעטן אויפן געביט פון דער יידישער סטיליסטיק טרעפט מען אָדאָ.

ראש חודש אדר תשפ″א \  דעם 12טן פעברואַר 2021


v◊

ה

מיכאל מאַסאַרסקי קלערט אויף וועגן נאָמען פון שטעטל שומילינע (Shumíline), וואָס צווישן וויטעבסק און פּאָלאָצק 

שאלה

איך שרײַב װעגן דעם נאָמען פון אײנעם אַ שטעטל אין דער װיטעבסקער גובערניע. עס גײט דאָ די רײד װעגן אַ שטעטל, װאָס געפינט זיך צװישן װיטעבסק און פּאָלאָצק און איז אָנגעװיזן אױף מאַפּעס אינעם אַטלאַס פון ליטווישן יידיש אַלץ: Shumelíne.

אין אָט דעם שטעטל איז מיר אױסגעקומען צו זײַן אַ סך מאָל, און איך האָב אַפילו געלעבט דאָרטן אַ געװיסע צײַט אין די קינדערשע יאָרן. און סײַ דאָרטן, סײַ אין די אַרומיקע ערטער האָב איך קײנמאָל ניט געהערט, אַז מ′זאָל עס אַרויסריידן מיטן אַקצענט אױפן פאַרלעצטן טראַף און מיטן װאָקאַל „ע“ אינעם צװײטן. אױף אַלע אָרטיקע לשונות (רוסיש,  װײַסרוסיש און יידיש) פלעגט מען אָנרופן דעם שטעטל שיער ניט אױפן זעלבן אופן: Shumílina אָדער Shumíline (פאָנעטיש: šumílinǝ), ד.ה. מיטן אַקצענט אױפן װאָקאַל „אי“ ([i]), וואָס אינעם צװײטן טראַף. די שריפטלעכע פאָרמען דערפון זײַנען  Шуміліна (אױף װײַסרוסיש), Шумилино (אױף רוסיש), און שומילינע (אױף יידיש).

װאָס שייך דעם נוסח פון נאָמען, וואָס מען טרעפט איצט אויף די מאַפּעס, Shumelíne, שטאַמט דאָס אַפּנים פונעם „געאָגראַפישן װערטערבוך (לעקסיקאָן) פונעם קעניגרײַך פּױלן און אַנדערע סלאַװישע לענדער“ (Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich), באַנד XII, יאָר 1892, ז. 73, װאו עס שטײט געשריבן בזה הלשון:

Szumielino, wś, powiat horodecki, przy linii dr. żel. dynabursko-witebskiej. Na gruntach wsi znajduje się st. dr. żel., zwana Sierocino.

איבערגעזעצט אויף יידיש:

שומיעלינאָ, אַ דאָרף, אויעזד האָראָדאָק, בײַ דער אײַזנבאַן⸗ליניע דינאַבורג — װיטעבסק. עס געפינט זיך אויפן אָרט פונעם דאָרף די אײַזנבאַן⸗סטאַנציע מיטן נאָמען סיעראָצינאָ.“

קעגן דער השערה, אַז שומילינע האָט אַמאָל געקענט האָבן אַזאַ פּאָלאָניזירטן נאָמען, קען איך אָבער ברענגען אַ פּאָר אַרגומענטן.

‏‏‏זעט אױס, אַז ס′רוב ‏פאָנעטיש⸗אַדאַפּטירטע יידישע נוסחאות פון די נעמען פון רײַסישע ישובים האָבן זיך אויסגעפורעמט אױפן סמך פון זײערע פאָלקסטימלעך⸗מינדלעכע װאַריאַנטן, װאָס‏ עקזיסטירן אין אָרטיקע דיאַלעקטן פון װײַסרוסיש. װי ס′איז באַװאוסט, פאַלט ‏כמעט שטענדיק דער אַקצענט אין פּױלישע װערטער אױפן פאַרלעצטן טראַף,‏ ‏ניט ווי כאַראַקטעריסטיש פאַר די מזרח⸗סלאַװישע שפּראַכן. ‏װאָס שייך „שומילינע“ און די נעמען פון אַנדערע ישובים אין יענע מקומות, װעלכע געהערן צום דריטן מין און ענדיקן זיך מיט ино־ \ іна־ \ ⸗ינע, האָבן זיי שיער ניט אַלע דעם אַקצענט אױפן לעצטן שורש⸗טראַף‏ און ניט אױף דער ענדונג (סוף⸗טראַף), אַשטײגער: Sirótino ,Vétrino ,Uzhlyátino ,Yázvino ,Byválino און אַזױ װײַטער. ‏גאָר װײניק ישובים דאָרטן (איבערהױפּט, די אַמאָליקע פאָלװאַרקעס און מאַיאָנטיקעס פון פּױלישע פּריצים) טראָגן נאָך אַלץ‏ זײערע אַלטע פּױלישע אָדער פאַרפּױלישטע נעמען, למשל, Teolíno (אַרױסגערעדט בײַ די אָרטיקע תושבים Tavalína).

אין פאַרגלײַך מיטן דערבײַאיקן „אַלטן“ שטעטל סיראָטינע1, וואָס האָט באַקומען‏ די אַזױגערופענע „מאַגדעבורג⸗רעכט“ נאָך אין דער „פּױלישער תקופה“, אין 1767, איז שומילינע געװען אַ רעלאַטיװ „יונגער“ ישוב, אָן קײן שום פּױלישע פאַרבינדונגען. װי אַ קלײן דאָרף איז עס‏ דערמאָנט געװאָרן ‏אין דאָקומענטן ערשט אין דער צװײטער העלפט פונעם 19טן יאָרהונדערט. די אַנטװיקלונג פון אָט דעם ישוב האָט זיך פאַקטיש אָנגעהױבן נאָכדעם, װי מען האָט דורכגעלײגט דאָרטן די אײַזנבאַן⸗ליניע אין 1866 און געבױט שפּעטער אַ וואָקזאַל2. אין אַ שטעטל מיט אַ היפּש ביסל יידישע תושבים האָט שומילינע זיך פאַרװאַנדלט ערשט אין די סאָװעטישע צײַטן, באַזונדערס נאָכן יאָר 1924, װען עס איז געװאָרן דער אַדמיניסטראַטיװער צענטער פון אַ ראַיאָן. ‏

1אַגב, די הײמשטאָט פון מײַן טאַטן, ראובן בן⸗אליעזר מאַסאַרסקי, װעלכער איז געװען אַ חורבן⸗געליטענער און אַ װעטעראַן פון פּאַרטיזאַנער⸗קאַמף קעגן די נאַצישע שונאים אין מזרח⸗װײַסרוסלאַנד בעת דער צװײטער וועלט⸗מלחמה.

2די צװײשטאָקיקע געבײַדע פונעם וואָקזאַל אין שומילינע, אַפּנים געבױט אין 1886, איז על⸗פּּּּי נס געבליבן גאַנץ בעת דער מלחמה און װערט צװעקמעסיק אויסגענוצט ביזן הײַנטיקן טאָג. ער האָט געטראָגן דעם נאָמען „סיראָטינאָ“ ביז 1961. אָט איז אַן אַלטע שװאַרץ⸗װײַסע פאָטאָ פונעם וואָקזאַל פון אומבאַקאַנטער צײַט. כ′האָב זי גענומען פונעם װעבזײַטל פון דער איצטיקער שומילינער אַדמיניסטראַציע. די געבײַדע זעט אױס דאָרטן ‏כמעט‏ אַזױ װי איך געדענק זי פון מײַנע קינדערשע יאָרן. 

און אָט אַזוי זעט אויס דער בנין בײַם הײַנטיקן טאָג: 

אויפן אָנדענק⸗טאָוול לכבוד דעם ערשטן טראַנספּאָרט⸗מיניסטער פון רוסלאַנד, פּאַװעל מעלניקאָװ, וואָס פאַר דער װאָקזאַל⸗געבײַדע אין שומילינע. שטײט געשריבן בזה הלשון: דעם 17טן אָקטאָבער 1866 האָט ער מיטגעטײלט אין אַ טעלעגראַם צום אימפּעראַטאָר אַלעקסאַנדער דעם צװײטן: „…איך בין גליקלעך צו אינפאָרמירן אײַער אימפּעראַטאָרישער מײַעסטעט, אַז הײַנט⸗צו⸗טאָג, נאָכן פּראַװען אַ גאָטסדינסט, דרײַסיק מינוט פאַר צען אינדערפרי, איז דער פאַרקער פון פּאָלאָצק ביז קיין װיטעבסק אויפגעעפנט געװאָרן…“.  צװישן די דאָרטן געבויטע סטאַנציעס עס איז געװען אױך די סטאַנציע סיראָטינע (זינט 1962: שומילינע). דאָס דורכלײגן פון דער אײַזנבאַן⸗ליניע האָט באַגינסטיקט די אַנטװיקלונג פון אָט דעם שטעטל. ‏

 תשובה

אַ האַרציקן יישר⸗כח פאַר דער ממש אויפקלערנדיקער און העכסט⸗אינטערעסאַנטער אויסבעסערונג וואָס וועט מירצעשעם אַרײַן אין די קומעדיקע נוסחאות פון דער מאַפּע. אגב האָפט מען, אַז מיט דער צײַט וועט מען קענען צוגעבן, אויסער דעם וואַריאַנט (אַמאָל צוויי וואַריאַנטן) וואָס מען קען שטעלן אויף דער מאַפּע גופא, אַ רשימה וואַריאַנטן מיט אָנווײַזונגען פון וועלכע קוואַלן זיי שטאַמען אָפּעט. די כוונה אינעם אַטלאַס איז צו באַזירן אַלע אָרט⸗נעמען אויף דעם וואָס מיר האָבן געהערט בײַ די אינפאָרמאַנטן גופא בעת די עקספּעדיציעס, ניט פון אַוועלכע ניט איז מקורות שבכתב. אַ צרה נאָר, וואָס אין אַ סך פאַלן איז דער אינפאָרמאַנט ניט פון יענעם שטעטל גופא, נאָר פון דער זעלביקער געגנט אָדער אַפילו נאָר אין זעלביקן לאַנד. אַדאַנק אַזעלכע תיקונים פון פרײַנדלעכע לייענער איז די מדרגה אַקוראַטקײַט לגבי די פאַקטישע אָרטיקע נעמען האָפנטלעך אַ שטײַגנדיקע.

וועגן אומבאַטאָנטן וואָקאַל אין דער ייוואָ טראַנסקריפּציע סיסטעם: אַפילו ווען ער איז נוטה צו i איז מען זיך נוהג צו נוצן דעם e וואָס דאַרף מיט זיך פאָרשטעלן אַ ריי קלאַנגען וואָס גייען אַרײַן אינעם באַגריף שווא — ǝ (מיט אַ סך אונטערנוסחאות, וואָס אין יידישע דיאַלעקטן זײַנען זיי במילא נוטה צו i וואָקאַלן. דער מחבר פון תיקון⸗טעות איז אָבער אויך גערעכט, אויב ער איז מרמז אַז ס′איז פאָרט אפשר ניט דער בעסטער אויסוועג, דעמאָלט, אַשטייגער אין אַ סך ליטווישע דיאַלעקטן, אַוואו ס′איז בפירוש נוטה צו i.

צען טעג אין תמוז תשפ″א \  דעם 20טן יוני 2021


ביבליאָגראַפיע צו די שאלה⸗תשובהלעך

בירנבוים, שלמה

1926

„דיאַלעקט און ליטעראַטור⸗לשון“ אין פילאָלאָגישע שריפטן 1 (ווילנע): 89 – 92.

1934

די היסטאָריע פון די אַלטע U⸗קלאַנגען אין יידיש. יידישער וויסנשאַפטלעכער אינסטיטוט, פילאָלאָגישע סעקציע: ווילנע [סעפּעראַטער אָפּצוג פון ייוואָ בלעטער 6.1: 25 – 60].

1939

Solomon A. Birnbaum, “The Age of the Yiddish Language” in Transactions of the Philological Society [for] 1939: 31 – 43.

1953

„פון דײַטשמעריזם ביז דער הייל אין דער מדבר יהודה“ אין יידישע שפּראַך 13: 109 -– 120 .

בן⸗נון, יחיאל  ⟵ פישער, יחיאל

הערצאָג, מיכל

1965

Marvin I. Herzog, The Yiddish Language in Northern Poland. Its Geography and History [= International Journal of American Linguistics 31.2 = Publication 37, Indiana University Research Center in Anthropology, Folklore, and Linguistics], Mouton: The Hague.

ווײַנרײַך, אוריאל

1951

„צו דער פראַגע וועגן אַ נאָרמירטער אויסשפּראַך“ אין יידישע שפּראַך 11: 26 – 29.

1952

Uriel Weinreich, “Sábesdiker losn in Yiddish. A Problem of Linguistic Affinity” in Word 8: 360 – 377.

1954

(ed), The Field of Yiddish. Studies in Yiddish Language, Folklore, and Literature [= Publications of the Linguistic Circle of New York, III], Linguistic Circle of New York at Columbia University: New York.

1958

“A Retrograde Sound Shift in the Guise of a Survival. An Aspect of Yiddish Vowel Development” in Diego Catalán (ed), Miscelánea Homenaje a. André Martinet. 2: Estructuralismo e Historia, Universidad de La Laguna, Biblioteca Filológica: La Laguna.

ווײַנרײַך, מאַקס

1923

שטאַפּלען. פיר עטיודן צו דער יידישער שפּראַך⸗וויסנשאַפט און ליטעראַטור⸗געשיכטע, פאַרלאַג וואָסטאָק: בערלין.

1923ב

„דאָס קורלענדער יידיש“ אין מאַקס ווײַנרײַך 1923: 193 – 240.

1926

„אַ יידיש ליד וועגן שבתי צבי פון יאָר 1666“ אין [מינסקער] צײַטשריפט 1: 159 – 172.

1938

„ווען זאָל מען ניצן ′אַלס′?“ אין יידיש פאַר אַלע (ווילנע): 1: זז. 21 – 22.

1960

„די סיסטעם יידישע קדמון וואָקאַלן“ אין יידישע שפּראַך 20: 65 -– 71.

1973

געשיכטע פון דער יידישער שפּראַך. באַגריפן, פאַקטן, מעטאָדן (4 בענד). יידישער וויסנשאַפטלעכער אינסטיטוט — ייוואָ: ניו⸗יאָרק.

יאָפע, יודאַ אַ

1954

Judah A. Joffe, “Dating the Origin of Yiddish Dialects” in Field of Yiddish 1: 102 – 121.

כ″ץ, הירשע⸗דוד ← קאַץ, הירשע⸗דוד

מאַרק, יודל

1938 – 1939

„נאָרמע, יוצא-מן-הכלל, גראַמאטישע דובלעטן: נאָטיצן צו דעם ענין נאָרמירונג פון יידישן שפּראַכבאַנוץ“ אין יידיש פאַר אַלע (ווילנע\וואַרשע):  I (נומער 9, נאָוועמבער 1938): זז. 233 – 234; I (נומער 10, דעצעמבער 1938): 265 – 272; II  (נומער 3 פון צווייטן יאָרגאַנג, כוללדיקער נומער 13): זז. 80 – 86;  II (נומער 4 פון צווייטן יאָרגאַנג, כוללדיקער נומער 14, יוני-יולי 1939): 97 – 100 [ס′שטייט בײַם סוף: „סוף קומט“; אַפּנים אַז פון אויגוסט 1939 האָבן מיר ניט קיין נומער פון זשורנאַל, פון האַרט פאַרן אויסבראָך פון דער מלחמה?].

1951

„אונדזער ליטווישער יידיש” אין ליטע. בוך איינס, רעד. מענדל סודאַרסקי, אוריה קאצענעלענבאָגן, י. קיסין, קולטור געזעלשאַפט פון ליטווישע יידן: ניו⸗יאָרק.

עמדן [עמדין], יעקב

1897

מגלת ספר. כולל תולדות וזכרונות איש האלהים ורב פעלים, הרב הגאון הגדול מוהר″ר יעקב ישראל עמדן הנקרא יעב″ץ, אשר כתב בעצמו על ספר. יוצא לאור ראשונה מתוך כ″י הנמצא העיר אכספורד במדינת בריטניא, עם מבוא הגהות והערות וקורות הגאון יעב″ץ האחרונים. מאת דוד כהנא. האחים שולדבערג ושותפים: ווארשא. אויפן אינטערנעט.

פישער, יחיאל [בן⸗נון, יחיאל]

1936

Jechiel Fischer, Das Jiddische und sein Verhältnis zu den deutschen Mundarten unter besonderer Berücksichtigung der ostgalizischen Mundart. Ester Teil. Erste Hälfte: Allgemeiner Teil. Inauguraldissertation zur Erlangung der Doktorwürde einer hohen philosophischen Fakultät der Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg, Oswals Schmidt: Leipzig.

Jechiel Bin-Nun, Jiddisch und die deutsche Mundarten unter besonderer Berücksichtigung der ostgalizischen Jiddisch, Max Niemeyer: Tübingen.

צינבערג, ישראל

1929

„דער קאַמף פאַר יידיש אין דער אַלט⸗יידישער ליטעראַטור“ אין פילאָלאָגישע שריפטן (ווילנע): באַנד 3: זז. 69 – 106.

קאַץ, הירשע⸗דוד [קאַץ, דוד]

1982

Dovid Katz, Explorations in the History of the Semitic Component in Yiddish, 2 vols., PhD thesis, University College London: London. Online [vol. 1 also here] & vol. 2.

1983

“Dialektologie des Jiddischen” in Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung [= Handbuch zur Sprach- und Kommunikations-wissenchaft, I], Walter de Gruyter: Berlin & New York. Online.

1992

„דער קריזיס פון דער יידישער סטיליסטיק“ אין יידישע קולטור 54.3 (מאַי⸗יוני 1992): 38 – 44. אויפן אינטערנעט.

1993

תקני תקנות. פראַגן פון יידישער סטיליסטיק, פאַרלאַג אָספאָרדער יידיש: אָקספאָרד.

1994

„נײַע גלגולים פון אַלטע מחלוקתן: די ליטווישע נאָרמע און די סיכסוכים וואָס אַרום איר“ אין ייוואָ בלעטער, נײַע סעריע (ניו⸗יאָרק) 2: 205  –  257. אויפן אינטערנעט.

1996

„וואו איז רײַסן?“ אין פאָרווערטס, 2טן פעברואַר 1996, זז. 13, 22. אויפן אינטערנעט.

2003

„דעם ווילנער גאונס יידיש“ אין ירושלימער אַלמאַנאַך 27:  49 – 61. אויפן אינטערנעט.

2007

Words on Fire: The Unfinished Story of Yiddish [2nd revised edition]. Basic Books: New York.

2008

“Itske Gavenda’s Memory of the Líte – Raysn Border” in Lítvish: An Atlas of Northeastern Yiddish. Online.

2013

„צו דער מעטאָדאָלאָגיע פון דער היסטאָרישער יידישער לינגוויסטיק“ אין DefendingHistory.com. אויפן אינטערנעט.

2015

Yiddish and Power. Palgrave Macmillan: Basingstoke [UK].

2019

“The Yiddish Conundrum. A Cautionary Tale for Language Revivalism” in G. Hogan-Brun and  B. O’Rourke (eds.), The Palgrave Handbook of Minority Languages and Communities, Basingstoke 2019, pp. 553-587. Online.

אין גאַנג פון דער אַרבעט (א)

Litvish. An Atlas of Northeastern Yiddish. Online.

אין גאַנג פון דער אַרבעט (ב)

.Yiddish Cultural Dictionary. An English-Yiddish Lexicon. Online

קויפמאַן, דוד

1896

David Kaufmann (ed), Die Memoiren der Glückel von Hameln. 1649-1719. J. Kauffmann: Frankfurt am Main.

רייזען, זלמן

1920

גראַמאַטיק פון דער יידישער שפּראַך: ערשטער טייל, פאַרלאַג ש. שרעבערק: ווילנע.

1923

פון מענדעלסאָן ביז מענדעלע. האַנטבוך פאַר דער געשיכטע פון דער יידישער השכלה⸗ליטעראַטור מיט רעפּראָדוקציעס און בילדער, פאַרלאַג קולטור⸗לגע: וואַרשע.

1926 – 1929

לעקסיקאָן פון דער יידישער לטעראַטור, פּרעסע אטו פילאָלאָגיע, IV בענד, פאַרלאַג ב. קלעצקין: ווילנע.

1938א

[געחתמעטע צושריפט צו מאַקס ווײַנרײַכס„ווען זאָל מען ניצן ′אַלס′?“] אין יידיש פאַר אַלע (ווילנע): 1: זז. 21 – 22.


Tagged , , , , , , , , , , , , , , , | Comments Off on Responsa in Yiddish Linguistics

Freewheeling Deconstruction of Max Weinreich


Sensationalization of the fragile field of Yiddish

by Dovid Katz

22 JUNE 2014; UPDATE OF 23 JUNE 2014


צו דער זאָרגלאָזער דעקאָנסטרוקציע פון מאַקס וויינרייכן

(און שוין ווייטער קונקל⸗מונקל סענסאַציעס אויפן אָפּגעשוואַכטן געביט פון יידיש)

אַן ענטפער אויף צוויי אַרטיקלען וועגן יידיש אין באַוואוסטן אינטערנעט זשורנאַל „טאַבלעט“  

— פון הירשע⸗דוד כ″ץ (ווילנע) —

 

I

       ס′איז מדעיקרא פּריקרע, אַז מען קומט מיט אַ תשובה אויף אַ מאמר פון אַ נפטר אָדער אַ נפטרת. צוריקגערעדט, איז עס פונדעסטוועגן אַ כבוד הנפטר, אַז דער מאמר, זיינער אָדער אירער, נעמט אָן אויף זיך די נצחיות פון געדרוקטן וואָרט, זאָל זיין אויפן אינטערנעט. מה⸗דאָך, ס′איז נאָכאַלעמען אַ באַגער אַיעדן פון אונדז טאָמער וועט וואָס⸗ניט⸗איז פון אונדזער פּענע אונדז אַליין איבערלעבן.

       אמת, די צייטווייליקע געפילן פון צוריקהאַלטעניש און זאָרגעניש זיינען אין אָט דעם פאַל בולט: דער מאמר איז געשריבן געוואָרן פון אַ פאָרשערין, וואָס מיר אויפן געביט פון דער יידישער פילאָלאָגיע האָבן גאָרניט געוואוסט, אַז זי פאַרנעמט זיך אויך מיט דער געשיכטע פון דער יידישער שפּראַך. אויף אַזאַ אופן זיינען פאַראינטערעסירטע מיט יידיש געוואָר געוואָרן וועגן לעבן פון דער מחברטע, ד″ר שערי וואודוואָרטה ע″ה (1966 – 2013), ערשט אַצינד דורכן אַרטיקל וואָס איז די טעג פאַרעפטנלעכט געוואָרן אינעם ענגלישן זשורנאַל איבער יידישע ענינים, „טאַבלעט“. דער אַרטיקל, וואו ס′ווערן אָנגערופן אַ צאָל ספּעציפישע פאָרשער (דער מחבר פון דער איצטיקער תשובה בתוכם) זעצט זיך איבער בערך: „פון וואַנעט איז יידיש געקומען? אַן עקספּלאָסיווע דעבאַטע ברעכט אויס, ברענגענדיק אויפן געדאַנק, אַז אשכנזישע יידן זיינען אייראָפּעער“ (וואודוואָרטה 2014).   

       וויפל מען זאָל ניט מחולק זיין מיט אַזעלכע אַרטיקלען, דאַרף מען באַדאַנקען, מיט אַ פולן מויל, ניט קיין האַלבן מויל, דיאָ קאָלעגן וואָס הייבן בכלל אויף די גרונט⸗פראַגן אַרום יידיש וואָס ווערן אַזוי אָפט גלאַט אָפּגערוקט אין חלל פון פאַרגעסנקייט ביים ברייטערן עולם, אַריינגערעכנט (אָדער דער עיקר) ביים עולם באַוואוסטזיניקע יידן, וואָס לייענען ענגליש און אַנדערע גרויסע מלוכה שפּראַכן.

       לאָמיר אונטערשטרייכן: מיר ענטפערן אויפן אַרטיקל, צו דער זאַך, ניט צום מענטשן. טאָמער איז דאָ וואָס ניט איז דויערדיקס אין אָטאָ דער תשובה, טאָ זאָל עס זיין צום אָנדענק פון דער נפטר געוואָרענער געלערנטע, וואָס האָט אַזויפל אויפגעטאָן אין אירע טראַגיש פאַרקירצע יאָרן (זע דעם ביאָגראַפישן סך⸗הכל אין וואודוואָרטה 2013).

II

       שוין אַזאַ טבע ביי דער טעמע „יידיש“, אַז ס′ווערט זייער לייכט פאַרוואָגלט אין חומר פאַר אַוועלכן ניט איז סענסאַציאָנאַליזם, און בעוונותינו, פאַר אַוועלכע ניט איז פּערזענלעכע פּניות און אינטריגעס וואָס בעלי⸗מאַניפּולאַציע ווייסן שוין ווי אַזוי אויסזוכן נאַאיווע קרבנות צווישן זשורנאַליסטן, געלערנטע און אַנדערע. דאָסמאָל איז עס נאָך מער יוצא⸗דופנדיק און באַדויערלעך; יוצא⸗דופנדיק וואָס אַזאַ חשובער זשורנאַל איז אַריינגעפאַלן, און באַדויערלעך אַז די מאַניפּולירטע שרייבערין איז שוין ניטאָ, זי קען איצט ניט געוואָר ווערן ווי אַזוי מען האָט איר גוטן ווילן אויסגענוצט.

       אינעם וואָרט⸗פריער פון די רעדאַקטאָרן פונעם „טאַבלעט“ צו וואודוואָרטהס אַרטיקל שרייבט זיך אויבנאָן: „די פאַרשטאָרבענע היסטאָריקערין שערי וואודוואָרטה גיט אַן אויסערגעוויינלעכע עקספּאָזיציע איבער דעם אורשפּרונג און דעם גורלדיקן היסטאָרישן באַדייט פון דער צעשפּאַלטעניש וואָס צערודערט די היינטיקע פאָרשונג פון יידיש“. סטאַראָזשנע, עס ברענט אַ וועלט. . .

       פון שטאַנדפּונקט פון דער יידישער לינגוויסטיק, און פונעם יושר פון אינטעלעקטועלער געשיכטע (די געשיכטע פון געדאַנקען), איז דער הויפּט מאָטיוו קלאָר ווי דער טאָג: דער אַרטיקל מאַכט קליינגעלט פון דער אייביקער פילאָלאָגישער ירושה פון גרויסן געלערנטן מאַקס וויינרייך (1894 – 1969). וויינרייך איז געווען דער הויפּט מיט⸗גרינדער פון דער ייוואָ אין ווילנע אין 1925 און ער איז דער מחבר פון דער פירבענדיקער געשיכטע פון דער יידישער שפּראַך (מ. וויינרייך 1973) און צענדליקער אַנדערע דויערדיקע ווערק. אַ היפּשער חלק פון זיי לעבן אים איבער און שטייען אויף אייביקע יאָרן אויף אַן אויסערגעוויינלעכן הויכן אַקאַדעמישן ניוואָ (זע לייבל כהנס ביבליאָגראַפיע פון וויינרייכס ווערק — כהן 1964).

       טאָ וואָס איז דאָ וויינרייכס גרויסע עבירה, רחמנא לצלן? עפן זיך הימל: „ער האָט זיין מאַגנום אָפּוס געשריבן אינגאַנצן אויף יידיש, וואָס איז ניט געווען זיין מוטער⸗שפּראַך און ניט קיין שפּראַך וואָס קען געלייענט ווערן דורך מער ווי אַ פּיצינקע צאָל לייענער“.

       וועגן וויינרייכס היים⸗שפּראַך אין גאָלדינגען, קורלאַנד (היינט: קולדיגאַ, לאַטוויע) האָט ער כידוע אַליין געשריבן (וויינרייך 1923: 199), און עס איז ניטאָ וואָס מוסיף צו זיין. אַחוץ אפשר אַ תפילה אַז אונדזער אַלעמענס יידיש זאָל שטיין אויף דער מוטערשפּראַך⸗מדרגה פון מאַקס וויינרייכן…

       דער עצם געדאַנק, אַז עס איז ניט אויפן אָרט צו שרייבן וועגן יידיש אויף יידיש, בלויז „אויף ענגאַליש“ איז פאַר⸗זיך אַ שטיקל פּסיכאָז פון פאַרשיידענע מחנות: פון אַזעלכע, וואָס שטייען ווייט פון דער פילאָלאָגיע און פאַרשטייען ניט, אַז די גרעסטע שפּראַך קענטעניש קומט פון קענען און וועלן אויסדריקן זיך לפּחות צומאָל אויך אין דער שפּראַך גופא (דערצו דאַרף מען זיך אויסלערנען די שפּראַך גופא), אין צוגאָב, נאַטירלעך, צו אַנדערע שפּראַכן; פון די וואָס בויען זיך קאַריערעס דווקא „אַרום יידיש“ און נעמען זיך גאָרניט די מי זיך אויסלערנען אויפן געהעריקן ניוואָ יידיש גופא; פון די וואָס האַלטן, אַז קליינע שפּראַכן און געגנשטאַנדן האָבן בכלל ניט קיין זין (דאָס איז זייער הייליקע רעכט, קיינער נייט דאָך ניט, עמעצער זאָל זיך פאַרנעמען מיט יידיש); און אין לעצטן סך⸗הכל, פון די, וועמען עס באַווירקט אַ שפלות קאָמפּלעקס וועגן יידיש, און קוקן זיך ניט אַרומעט, וואָס פאַראַ פּנים ס′וואָלט האָבן אַז מ′וואָלט אַשטייגער אַרויסלאָזן אַן איסור אויף שרייבן אַ געשיכטע פון קאַטאַלאָניש אויף קאַטאַלאָניש, אַ געשיכטע פון וועלשיש אויף וועלשיש אָדער סוואַהילי אויף סוואַהילי. אַזאַ ווערק, לאָמיר זיך פאַרגעדענקען, אויב עס שטייט אויף אַ הויכן ניוואָ וועט סיי ווי מירצעשעם זוכה זיין איבערגעזעצט צו ווערן אויף ענגליש און אַנדערע מעכטיקע מלוכה שפּראַכן פאַר אַ ברייטערן עולם.

       דער צוגאַנג, אַז „עפּעס איז ניט אין אָרדענונג“ ביי די וואָס שרייבן ווערק וועגן יידיש אויף יידיש איז גענוג טרויעריק. צו קומען מיט אַזעלכע טענות צו איינעם פון די מיסדי ייוואָ אין ווילנע וואָס האָט איבערגעלעבט דעם חורבן און ווייטערגעפירט זיין לעבנס⸗אַרבעט, און געטריי אָנגעפירט מיט די אידעאַלן און יסודות פון דער ווילנער ייוואָ, אין אַמעריקע, אָט דאָס איז גאָר מעבר לגבולין. טאָמער זיינען נאָך דאָ עכטע כוחות פון יידיש אין דער היינטיקער ייוואָ אין ניו⸗יאָרק, וועלן זיי אויך ניט פאַרשווייגן.

III

       נאָר וואָס, דער סיפּור⸗המעשה נעמט זיך ערשט אין וועג אַריין. פון דער„באַשולדיקונג“ אַז מאַקס וויינרייך האָט רחמנא לצלן געשריבן זיינע גרעסטע ווערק אויף יידיש, און איז צוליב אָט דעם באַשלוס זיינעם „אַפּנים גענייגט צו אָפּגעזונדערטקייט“ (אין אָריגינאַל: seemingly insular), נעמט זיך בויען אַ גאַנצע מיסטעריע: ווי אַזוי זשע קען דאָס זיין, אַז אַזאַ אינסולאַרישע טואונג (אַ ווערק וועגן יידיש אויף יידיש) „איז אַריינגערונען און איז אַפילו דורגעדרונגען אין יודאַאיסטישע שטודיעס און פון דאָרט אַריבערמיגרירט אין דער ברייט⸗פּאָפּולערער זעלבסט⸗באַוואוסטזיניקייט“.

       הלוואי וואָלטן די עכט וויינרייכישע השגות וועגן יידיש אַ קאַפּ מער אַוואו ניט איז אַריינגעדרונגען!ליידער איז די ערנסטע שאַפונג אויף יידיש אויפן אַקאַדעמישן תחום (און אַנדערע…) אַזוי אָפּגעשוואַכט (מען דאַרף נאָר אַ קוק טאָן דעם גורל פון טייל פּראָגראַמען אין פאַרשיידענע אוניווערסיטעטן, אויך דאָ אין ווילנע). ווער האָט דאָ מורא פאַר אַן אָפּגעשוואַכטער שפּראַך פון אַן אויסגעקוילעטן פאָלק? עס קען איינפאַלן, אַ מען האָט צו טאָן שיער ניט מיט אַ מאָנסטערהאַפט וועזן וואָס גייט אויף עמעצן, פאַר קיינעם ניט געדאַכט, עפּעס וואָס אַרויפצווינגען, אַשטייגער יידיש ביידיש, זאָל מען אָפּגעהיט ווערן.

       וואָס נאָך? אָט אַ פּערל: וויינרייכס געשיכטע פון יידיש, זאָגט אונדז דער נייער אַרטיקל אינעם „טאַבלעט“, ווערט „אומעטום איבערגעחזרט, און אָן פראַגן. נאָר די יסודות פון וויינרייכס אַרגומענטאַציע זיינען צו אַלגעמיין, זייער גרונט אין אַ טויזנט⸗יאָריקער געשיכטע זיינען צו אומסטאַביל“.

       מיר זיינען אָבער נאָכניט פאַרטיק. עס ווערט געוועבט אַ גאָר שטוינענדיקע באָבע⸗מעשה, אַז וויינרייך האָט „זייער גוט געוואוסט“ (אין אָריגינאַל: knew very well) אַז ס′איז אַלץ ניט געשטויגן ניט געפלויגן, און האָט דערפאַר געשריבן אויף יידיש (אַ געהיים⸗שפּראַך?), און האָט דערפאַר אַריינגעלייגט אַזויפל פון די פּרטים אין די הערות (די לעצטע צוויי בענד פון דער פירבענדיקער ייוואָ אויסגאַבע פון זיין פּראַכטפולער געשיכטע = וויינרייך 1973).

       נאַרישקייט גוררת נאַרישקייט. פון אָט דער חכמה פון דער מה⸗נשתנה גייט אַרויס אַ נייע: אַז דאָס איז ווי⸗ניט⸗איז פאַרבונדן מיטן פאַקט, וואָס די ערשטע ענגלישע אויסגאַבע (וויינרייך 1980) שטעלט מיט זיך פאָר אַן איבערזעצונג בלויז פון די ערשטע צוויי בענד אויף יידיש. קומט אויס, קאָלומבוס האָט אַנטדעקט אַמעריקע, אַז דער לאנג⸗פאַרבאַהאַלטענער אמת איז ערשט דאָ ניט לאַנג באַקאַנט געוואָרן דעם ענגליש⸗לייענענדיקן עולם אַדאַנק דער פּובליקירונג פון אַ נייער ענגלישער אויפלאַגע (= וויינרייך 2008) וואָס איז כולל אַלע פיר בענד פון וויינרייכס געשיכטע. פאַרן אַרטיקל שטעקט אַ מין קאָנספּיראַציע אין דעם אַלעמען. מיר בלייבן מיט דער פאַרשטענדעניש, אַז די הערות, וועמענס גורל עס איז געווען אַרויסגעגעבן צו ווערן אויף ענגליש מיט יאָרן שפּעטער, „גיבן איבער אַ סובטילן קעגן⸗אַרגומענט צו זיין לעבנלאַנגיקער טעזע“. 

       איז וואָזשע איז דער טיפער פאַרבאַהאַלטענער חסרון פון ווייננרייכס טעאָריע פאַרן „טאַבלעט“ אַרטיקל? אָט האָסט′עס: „וויינרייכס ערשטע אינאָוואַציע אין זיין געשיכטע איז געווען צו אַרגומענטירן קעגן דעם שכל הישר און אָן אַ שיעור פּערזענלעכע דערפאַרונגען, אַז יידיש איז אויספאָרמירט געוואָרן ניט דורך איזאָלאַציע, נאָר דורך נאָכאַנאַנדיקער אינטעראַקציע אינאיינעם גענומען מיט אַ וואָלונטערישער באַזונדערקייט“.

       עס איז אינגאַנצן אמת, אַז וויינרייך, אַזוי ווי פאַר אים באָראָכאָוו (1913), בירנבוים (1918), מיזעס (1908; 1915), און פּרילוצקי (1917), צווישן אַנדערע, האָט איינגעזען די אינעוויינייקסטע שעפערישקייט און בטבעדיקע באַזונדערישקייט פון דער טראַדיציאָנעלער יידישער קולטור.

       עס איז אויך אמת, אַז אין אַ ריי גאונותדיקע אַרטיקלען, גראַדע אויף  ע נ ג ל י ש, האָט וויינרייך מהודרדיק אויפגעוויזן, אַז דער פּאָזיטיוו⸗פּרעכטיקע גייסט פון אשכנזישן יידנטום, און זיין ספּעציפישער מהות פון אַנדערשקייט לגבי דעם קריסטלעכן אַרום, זיינען יסודות צום באַנעמען די געשיכטע פון יידיש אַ סך בעסער איידער לאָמיר אָנכאַפּן די דייטש⸗יידישע טעאָריע פון געצוואונגענער געטאָאיזירונג אַלס שפּראַך⸗מקור. ווער עס לייענט ענגליש, און וויל אַ קוק טאָן מאַקס וויינרייכס השגות וועגן יידיש, דאַרף גאָר ניט לויפן לייענען קיין דיקע בענד פילאָלאָגיע (זע למשל וויינרייך 1936; 1953; 1954; 1959; 1967).

       לעצטנס איז געוואָרן אַ משונהדיקע מאָדע צו באַנעמען די געשיכטע פון יידיש דורך ביאָגראַפישע אייגנשאַפטן פון יחידים יידישע פילאָלאָגן, אָנשטאָט ענטפערן צו דער זאַך. דאָ ניט לאַנג, אין אונדער תשובה אויף א. ביידערס אַן אַרבעט (זע ביידער 2013; כ″ץ 2013), האָבן מיר געענטפערט אויף דער טענה אַז וויינרייכס (אָדער שלמה בירנבוימס) טעאָריעס וועגן דער געשיכטע פון יידיש וואַקסן פון אַ מין האָלאָקאַוסט טראַומאַ אָדער אַנדערע קאָמפּלעקסן. אין איצטיקן אַרטיקל אין „טאַבלעט“, גייט עס אָן אַ שיעור ווייטער, אָן אַ שיעור ניט אָנשטענדיקער. מיר לייענען, אַז: „צוגרייטנדיק זיין ווערק קוקנדיק אין פּנים דעם טערמינאַלן ראַק פון זיין זון, אַ יורש פאַר זיין תאווה פאַר אַ פאַרשוואונדן⸗ווערנדיקער קולטור, האָט וויינרייך געקענט צושטעלן די הערות פאַר זיין ירושה“. דאָ זיינען פאַרשטייט זיך קאָמענטאַרן איבעריק.

 IV

       קיינער טענהט ניט, אַז מאַקס וויירייך איז אַ גאָט. אָדער אַפילו, אַז ער איז אַלעמאָל גערעכט געווען. אויף אַ גאנצער ריי לינגוויסטישע פראַגן, אַריינגערעכנט דעם עצמדיקן נאַראַטיוו פון דער געשיכטע פון יידיש, האָבן מיר זיך געשטעלט אַקעגן וויינרייכן שוין אַן ערך פערציק יאָר (זע למשל: כ″ץ 1975;  1982א; 1985; 1987; ;1991א; 1991ב; 1993; 2007).

       אַ ריי ערשטראַנגיקע יידישע לינגוויסטן, שרייבנדיק אויף יידיש צי אויף ענגליש — דאָס איז לחלוטין ניט קיין שייכותדיקע נפקא⸗מינה אין דער דאָזיקער פּרשה — זיינען שטאַרק מחולק מיט אַ קלענערן אָדער אַ גרעסערן טייל פון מאַקס וויינרייכס באַנעם פון דער געשיכטע פון יידיש, צי מיט גאָר יסודותדיקע פראַגן פון איר שפּראַך⸗געשיכטע גופא (צווישן אַנדערע: בירנבוים 1979; זיסקינד 1953; יאָפע 1954; מאַנאַסטער ראַמער 1997; מאַרשאַן 1960;  1965; קינג 1979).

       דער אַרטיקל אין „טאַבלעט“ ווייס אָבער ניט פון קיין איינעם פון זיי אין זין פון אַן ערנסטן אַקאַדעמישן אָפּאָנענט מאַקס וויינרייכן וואָס שייך דער געשיכטע פון יידיש. דער מחבר פון איצטיקן ענטפער ווערט געשילדערט דווקא זייער גוטמוטיק צווישן די וואָס דער „טאַבלעט“ אַרטיקל דערציילט, אַז זיי „רעקלאַמירן מיט אָפּטימיזם אַ רענעסאַנס פון יידיש“, און אַ פּאָר שורות ווייטער, אַלס איינער וואָס האָט לעצטנס „מודה געווען“ (אין אָריגינאַל: admitted), אַז איצט איז די טרויעריקסטע צייט פאַרן וועלטלעכן יידישיזם, דערמיט וואָס עס גייען אַוועק פון דער וועלט די לעצטע זקנים מומחים פון פאַר דער מלחמה. מיין אייגענעם צוגאַנג, וואָס ווערט דאָ נישקשה פאַרפּלאָנטערט, האָב איך געפּרואווט סומירן אין מיין בוך, Words on Fire: The Unfinished Story of Yiddish  (כ″ץ 2007), על רגל אחת: די גערעדטע שפּראַך לעבט שפּרודלדיק ביי חרדים (דער עיקר חסידים); פאַר דער שוואַכער, שיער ניט אונטערגעגאַנגענער וועלטלעכער סביבה פון מאָדערנעם יידיש שטייט די הייליקע אויפגאַבע שאַפן אמתע קענער, ניט סענטימענטאַליסטן; און אַז אַזאַ מין פאַרטיפטע ערנסטע דערציאונג קען ניט פאַרביטן ווערן דורכן שרייען חי⸗וקיים אויפן סמך פון איבערזעצונגען, געזאַנג, קאָנגרעסן, קלובן וואָס שטעלן מיט זיך פאָר יידיש אָן יידיש. דאָס איז אַלץ אַ באַזונדערע פּרשה.

V

       צום ענין שטייט דאָ גאָר עפּעס אַנדערש, דהיינו: אַן ענגלישע פּובליקאַציע נעמט זיך אונטער איבערגעבן דעם לייענער וועגן די אַקאַדעמישע טעאָריעס, סכסוכים אַרום דעם אורשפּרונג און דער געשיכטע פון יידיש, וואָס די רעדאַקציע פון „טאַבלעט“ רעקלאַמירט דעריבער אינעם אונטערקעפּל: „אַן עקספּלאָסיווע דעבאַטע ברעכט אויס“. אָבער די אַקאַדעמישע אָפּאָנענטן פון מאַקס וויינרייכס געשיכטע פון יידיש ווערן גאָרניט דערמאָנט, אָדער זיי ווערן דערמאָנט ניט אין שייכות מיטן ענין.

       פאַרקערט, אַן אַמעריקאַנער געבאָרענער עקספּערט איבער סלאַווישע שפּראַכן, פּראָפעסאָר פּאָול וועקסלער, וועלכער „שפּילט זיך שוין מיט יידיש“ צענדליקער יאָרן, ווערט געשילדערט אַלס דער נייער אַקאַדעמישער אָפּאָנענט פון מאַקס וויינרייך. וועקסלער רוקט אַרויס (און עס איז זיין פולע רעכט אַרויסרוקן) שוין צענדליקער יאָרן די סאַמע ווילדסטע טעאָריעס איבער יידיש, פאָרלייגנדיק דעם אָדער יענעם מקור אין אַלט⸗גריכיש, איראַניש, טערקיש ועל כולם: סאָרביש. זאָל ער געזונט זיין.

       איז עס אָבער תיקו בלייבט אַ קשיא, צי די פאַרשטאָרבענע מחברטע, וואָס איז ניט געווען קיין ספּעציאַליסט איבער יידיש אָדער איבער דער יידישער לינגוויסטיק, איז ווי ניט איז ניט⸗וויסנדיקערהייט אַריינגעצויגן געוואָרן אין די וועקסלערישע מאַכאַרייקעס וואָס ווילן האָבן, אַז ער און ער אַליין זיינען דאָס די אַקאַדעמישע אָפּאָנענטן פון מאַקס וויינרייכן.

       אַזאַ מין אָבסעסיע איז אויך שוין אַ מעשה פון צענדליקער יאָרן. וועקסלער, שרייבנדיק אונטערן פּסעוודאָנים Pavel Slobodjans’kyj, האָט אין 1987 באַוויזן אָפּנאַרן דער רעדאַקציע פון Zeitschrift für romanische Philologie מיט אַ ביטולדיקער רעצענזיע איבער יצחק בן⸗אבו′ס און יוסף סערמאָנעטאַ′ס בוך איבער די יידיש⸗ראָמאָנישע שפּראַכן (זע: סלאָבאָדיאַנסקי 1987 איבער בן⸗אבו און סערמאָנעטאַ 1985).

       קורץ נאָכדעם איז וועקסלער אַרויס מיט זיין רעצענזיע איבער Origins of the Yiddish Language (כ″ץ 1987ב), דאָסמאָל אונטערן עטוואָס פאַרענדערטן נאָמען פון דער הפטורה Pavlo Slobodjans’kyj ( (סלאָבאָדיאַנסקי 1988). דערמיט האָט ער אַזש אָפּגענאַרט דער רעדאַקציע פון פּרעסטיזשפולן אַמעריקאַנער לינגוויסטיק זשורנאַל Language ( „כל הכבוד“ ווע מען זאָגט אין ארץ ישראל; געענטפערט האָב איך אין כ″ץ 1991ג).

       אייביק קען מען אָבער אַ וועלט ניט אָפּנאַרן. לכתחילה האָט די רעדאַקציע פון Language  נאָר געשריבן, אַז פּאָול וועקסלער האָט זיי איבערגעגעבן די רעצענזיע פון Origins of the Yiddish Language, שוין מאָדנע פאַר⸗זיך ווייל „סלאָבאָדיאַנסקי“ רייסט אַראָפּ אַלע מחברים און לויבט נאָר איין פּאָול וועקסלערן.

       אינעם נומער פון Language וואָס איז דערשינען אין דעצעמבער 1989 (65.4) האָט די רעדאַקציע אָפּגעדרוקט אַזאַ נאָטיץ:

       נאָכן אויפשטעלן אַן אונטערזוכונגס⸗קאָמיסיע האָט די רעדאַקציע אין מערץ 1991 (נומער 67.1) פאַרעפנטלעכט אַ דערקלערונג וואו עס ווערט געזאָגט: „די לינגוויסטישע אַסאָסיאַציע פון אַמעריקע [וואָס גיט אַרויס דעם זשורנאַל] האָט אַ שטאַרקן גרונט צו גלייבן אַז אַ געלערנטער איבער דער יידישער שפּראַך מיטן נאָמען פּאַוולאָ סלאָבאָדיאַנסקי עקזיסטירט ניט“.

      פאַקטיש, איז וועקלסער נאָך פריער דעמאַסקירט געוואָרן, דעמאָלט ווען דער באוואוסטער פאַרלאַג נימאַיער אין דייטשלאַנד האָט זיך אַנטזאַגט צו דרוקן אַ דריטע רעצענזיע פונעם געוויסן פּ. סלאָבאָדיאַנסקי (איבער מיין גראַמאַטיק = כ″ץ 1987ג), נאָכן געוואָר ווערן דעם אמת. דער נימאַיער פאַרלאַג האָט זיין פּאָזיציע פעסטגעשטעלט אין אַ דערקלערונג דאַטירט דעם 12טן יולי 1989 (זע כ″ץ 1991ג: 152).

      ערשט לעצטנס, מיט אַ פערטל יאָרהונדערט שפּעטער, האָט  ע מ ע צ ע ר  (מיר ווייסן ניט ווער) איינגערעדט אַ געלערנטער מחברטע וואָס איז ווייט פון דער יידישער פילאָלאָגיע, אַז אַקעגן וויינרייכן איז אָקערשט אויפגעשטאַנען אַן אַקאַדעמישער אָפּאָנענט, פּאָול וועקסלער. איצט איז די אַרבעט פון דער מחברטע, וואָס איז טראַגיש יונגערהייט געשטאָרבן, אומקריטיש פאַרעפנטלעכט געוואָרן פון דער רעדאַקציע פון „טאַבלעט“. דאָס איז ווייט ניט קיין חסד של אמת פון איר אָנדענק וועגן.

       אַכלל: דער נייסטער קאַפּיטל אין דער לאַנגער קייט פון וועקסלערישע מאַכאַרייקעס און טריקס וואָס פאַרזיכערן אויך אויף ווייטער, אַז די יידישע לינגוויסטיק, ווי אָפּגעשוואַכט זי זאָל ניט זיין, אַקאַדעמיש גערעדט, איז ווייט פון טרוקן. 

 ◊

VI

       גרענעצלאָז איז די תאווה פון טייל צוקוקער צום ענין יידיש און צום ענין אשכנזישע יידן. איז עס שיער קיין חידוש ניט, אַז די וועקסלערישע תורה וועגן יידיש און אשכנזישע יידן האָט אירע חסידים אין פאַרשיידענע קרייזן. אין 2011 איז דערשינען (אויף ענגליש) אַ בוך מיטן נאָמען: „דער אורשפּרונג פון אשכנזישן יידנטום: די קאָנטראָווערסיע ווערט באַשיידט“. דער מחבר איז דער גוטמוטיקער ייץ פאַן סטראַטען. אין גייסט פון זיין רבין, טענהט פאַן סטראַטען אַז מזרח⸗אייראָפּעאישע יידן שטאַמען פון אַ ריזיקן און עד⸗היום ניט⸗באַקאַנטן ציבור ערגעץ אין די הרי⸗חושך צווישן קאַספּישן ים און מאָלדעווע. . .

       דאָ וועלן מיר זיך ניט אָפּגעבן מיטן ענטפערן פאַן סטראַטענען. דער לייענער האָט צו דער האַנט די ערשטקלאַסיקע און דורכאויס ריכטיקע רעצענזיע פון פּראָפעסאָר שאול שטאַמפּפער (שטאַמפּפער 2014), וואו די פאַנטאַזיעס און עקסטאַזעס ווערן פּראָפעסיאָנעלערהייט פאַנאַדערגעוויקלט. וואָס שייך דער כלומרשטדיקער מיסטעריע וואָס דינט צומאָל פאַרן שטרוי⸗מאַן, וועגן דעם גרויסן כמותדיקן וואוקס פון דער מזרח⸗אייראָפּעאישער באַפעלקערונג יידן, ענטפערט שטאַמפּפער זייער ריכטיק, אַז ס′גייט אין אַ בוך „וואָס קומט באַשיידן אַ פּראָבלעם וואָס עקזיסטירט ניט“ (דאָרטן, ז. 125).

       אַ שאָד נאָר, אויך ביי אָט דעם פּונקט, אַז אַ גאָר ערנסטע מחברטע וואָס איז אָבער ווייט פון ענין, איז אויסגענוצט געוואָרן אויף צו פּרובירן ברענגען אינעם הויפּט⸗שטראָם, אומקריטיש, אַזעלכע אַקאַדעמישע ווילדגראָזן. 

VII

       ואחרון אחרון, צו דער היינטיקער מערכה פון דער פאָרשונג פון דער יידישער שפּראַך.

       עס איז טרויעריק, אַז אונדזער יידישע פילאָלאָגיע איז אויף אַזוי ווייט אָפּגעשוואַכט, אַז געלערנטע, שרייבער, רעדאַקציעס און אַנדערע כוחות פון דער עפנטלעכער קולטור זעען דערין אַ מיטל צו סענסאַציעס, אָן דעם מען זאָל פאָדערן די זעלביקע סטאַנדאַרדן וואָס מען פאָדערט אַלס מינימום סיי ביי די אומות העולם סיי אויף אַנדערע געביטן פון דער יודאַאיסטישער פאָרשונג.  

       דאָס איז פאָרט ניט אויף דער זעלביקער מדרגה ווי די פּאָליטישע מאַניפּולירונג פון יידיש, טיילמאָל אין צענטראַל אייראָפּע ווי אַ מיטל צו פאַרמאַסקירן אַנטי ישראל פּאָליטיק מצד עקסטרעם לינקע. אין משך פון די לעצטע יאָרן זעט זיך אַ דערשיינונג וואָס איז נאָכמער אָנגעווייטיקט ווייל ס′איז אַ פאַרשוועכונג און פּחיתת הכבוד פאַרן אומגעקומענעם מזרח⸗אייראָפּעאישן יידישן פאָלק גופא: די אויסנוצונג פון יידיש צו פאַרמאַסקירן די עקסטרעם רעכטע פּאָליטיק פון באַלטישע געשיכטע⸗פאַרדרייער, ספּעציעל אין ליטע, וואָס דער ציל איז צו פעלשן די געשיכטע פון חורבן גופא, און צוציען וואָסאַמאָל מער געוויסנלאָזע כבוד און גליק זוכער עס צו פאַרדעקן „מיט יידיש“. אָט אין ווילנע און אין קאָוונע זעען מיר ווי אינסטיטוציעס וואָס באַערן די לאָקאַלע קאָלאַבאָראַטאָרן מיטן נאַציזם און אַפילו די אָרטיקע מערדער גופא, זיינען בשעת מעשה גרייט נישקשה אַריינלייגן כוחות אין יידיש און יידישע לימודים.

       זאָל דער איצטיקער מאמר אין „טאַבלעט“ זיין דאָס לעצטע מאָל, וואָס מען פּרואווט אויסנוצן לגנאי דאָס וואָס עמעצער שרייבט ווערק וועגן יידיש טאַקע אויף יידיש.

       און זאָלן די אַלע מאָדנע אויסערגעוויינלעכן אַרום דעם געביט פאָרט אינספּירירן וואָסאַמאָל מער מענטשן זיך אויף אַן אמת אויסלערנען יידיש, זיך פאַרטיפן ערנסטערהייט אין די וואונדערלעכע אוצרות פון דער יידישער שפּראַך, ליטעראַטור און קולטור. לשמם.


צוגאָב פון 23טן יוני 2014:

       ערשט מיט אַ טאָג נאָכן פאַרעפנטלעכן דיאָ תשובה (וואָס אויבן), דעם 22טן יוני 2014, אויף שערי וואודוואָרטהס ע″ה אַטריקל, וואָס „טאַבלעט“ האָט געהאַט פאַרעפנטלעכט דעם 16טן יוני, איז אינעם „טאַבלעט“ דערשינען אַ צווייטער לאַנגער אַרטיקל וועגן דער געשיכטע פון יידיש, וועגן מאַקס וויינרייכן, און אויך וועגן פאַרשיידענע היינטיקע פאָרשער אויפן געביט, געשריבן מיט אַ גרויסן זשורנאַליסטישן טאַלאַנט פון באַטיאַ אונגאַר⸗סאַרגאָן איר צו לאַנגע יאָר, אונטערן טיטל וואָס לייענט זיך אַן ערך, איבערגעזעצטערהייט: „די מיסטעריע אַרום דעם אורשפּרונג פון יידיש וועט קיינמאָל ניט באַשיידט ווערן“; און מיטן אונטערקעפּל: „ווי אַזוי אַן אַקאַדעמישער געביט ― כאַראַקטעריזירט דורך קליינלעכע קריגעריין, פאַרקרימטע אידעאָלאָגישע דעבאַטעס און פּערזענלעכער נאָענטקייט מיט טראַגעדיעס ― האָט זיך אַליין פאַרמשפּט צום טויט“.  אָט דער צווייטער אַרטיקל אין דער סעריע איז דערשינען דעם 23טן יוני 2014 (=אונגאַר⸗סאַרגאָן 2014).

       די מחברטע, באַטיאַ אונגאַר⸗סאַרגאָן (און אפשר ווער⸗ניט איז אויך אין רעדאַקציע פונעם „טאַבלעט“) האָט זיך אַפּנים געכאַפּט, אַז עפּעס איז אין ערשטן אַרטיקל, פון עזבון פון אַ מחבר אַ נפטר, זייער ניט אין אָרדענונג. קומט אונגאַר⸗סאַרגאָנען אַ יישר כח אין דער ערשטער ריי פאַרן אויפקלערן דעם אמת וועגן דער אַמאָליקער פאַלשער רעצענזיע פון ניט⸗עקזיסטירנדיקן פּאַוולאָ סלאָבאָדיאַנסקי אין פּרעסטיזשפולן זשורנאַל Language. (בלויז איין פּרטל ― איך האָב אין לעבן ניט גערעדט מיט און ניט געפּרואווט טעלעפאָנירן דער דאַמאָלסדיקער רעדאַקטאָרשע פון Language. אַ גאַנצע ריי אינסטיטוציעס און יחידים האָבן ריכטיק געפאָדערט אַז דער זשורנאַל זאָל אויפקלערן דעם ענין; ניט דאָס זיינען מיר אויסן).

       אַזוי ווי מיר האָבן דערמאָנט אין אונדזער תשובה אויבן, איז וועקסלערס רעצענזיע איבערן בוך Origins of the Yiddish Language (כ″ץ 1987ב) איינע פון אַ מינימום דריי אַזעלכע פאַלשע רעצענזיעס. איינע פון די דריי (גראַדע די ערשטע, סלאָבאָדיאַנסקי 1987 אין דער ביבליאָגראַפיע), איז גאָרניט וועגן יידיש, נאָר איבער אַ בוך וועגן יידיש⸗ראָמאַנישע לשונות. פאַרוואָס איז דאָס וויכטיק, מחמת ס′קען פאַראיינוועגס דינען פאַר אַ מוסטער פון דעם אַלעמען וואָס איז אָנגעווייטיקט און צער⸗שאַפנדיק אין סאַרגאָנס אַרטיקל. אויב דער אַקאַדעמישער געביט פון יידיש אין די אוניווערסיטעטן איז היינט אין אַ טרויעריקן, אָפּגעשוואַכטן מצב, קען אויסקומען, אַז דערין איז עפּעס שולדיק יידיש גופא אָדער די צי יענע יחידים, וואָס האָבן זייער לעבן אָפּגעווידמעט יידיש, און וואָס זיינען אין משך פון צוואַנציק, דרייסיק אָדער פערציק יאָר געשטאַנען מיט עמעצן אין אַ פּלוגתא. אויף אַ פעסטן אַקאַדעמישן געביט, וואָלט דאָס אַלצדינג אַריין אין דער בחינה פון אַמאָליקע פּלאָטקעס און מרכא⸗טפּחאס וואָס מען דערציילט ביים טיש צום סוף פון צווייטן סדר.

       אָבער אַז ס′האַנדלט זיך מיט דער אומגעהעריק רייכער שפּראַך, קולטור און ליטעראַטור פון אומגעקומענעם אשכנזישן יידנטום, שטייט דער הויפּט טראָפּ אויף ― סענסאַציע. ס′דערמאָנט אַ קאַפּ אין שלום⸗עליכמס „גאַזעטן“ וואָס אין זיין כתרילעווקער פּראָגרעס.

       גיי טרעף וואָס מען קען געפינען אין אַ גרויסן אַמעריקאַנער אינטערנעט זשורנאַל געווידמעט יידישער טעמאַטיק:

       איין היינטיקער פאָרשער פון יידיש ווערט ציטירט, וועגן דער פראַגע פון דייטשישן קאָמפּאָנענט אין יידיש, מיט אויך מיר אַ גזירה שווה צו דער יידישער שפּראַך: „ס′איז ווי אַ יונגע מיידל וואָס איז פאַרגוואַלדיקט געוואָרן דורך איר פאָטער“ (אין אָריגינאַל: It’s like a young girl who has been raped by her father). דער ציטירטער פּראָפעסאָר גיט ווייטער צו פאַרשטיין: „אָט דאָס איז ווי אַזוי אַ סך יידן טראַכטן וועגן יידיש“. קיין מראה⸗מקומות צו דער פאָרשונג אויף וועלכער דאָס איז באַזירט ווערן ניט געבראַכט.

       אַ צווייטן היינטיקן פאָרשער ציטירט די מחברטע מיט אַ לאַנגער גזירה שווה צום יידיש געביט פון ניט מער און ניט ווייניקער: היטלערס Mein Kampf, און דערין געפינען מיר אויך אַזאַ שיינדל, וואָס מיר ברענגען גלייך אין ענגלישן אָריגינאַל:

“[…] however on p. 250 [of Mein Kampf] we note that his discussion of whatever the fuck it is is perhaps not documented sufficiently” […]

       אויך פאָרשער פון העברעאיש, פונעם לשון פון אַפראָ⸗אַמעריקאַנער און פון ציגיינער, פונעם לשון פון אוקראַינער און פון כינעזער און יאַפּאָנעזער דריקן זיך אויס אויף אַלערליי אופנים אין פּריוואַטע שמועסן אָדער אימייל. אָבער ניט דער טיימז און ניט דער טאַבלעט האָבן אַזוי ווינציק דרך⸗ארץ פאַרן לשון, פאַרן געביט, און אין לעצטן סך⸗הכל פאַרן פאָלק וואָס רעדט (און אין פאַל פון גענאָציד, גייט די רייד אויך וועגן פאָלק וואָס האָט גערעדט) אויפן שייכותדיקן לשון.

       דער סענסאַציאָנאַליזם איז אָבער נאָר אַ האַלבע צרה. די יסודות פון דער יידישער פילאָלאָגיע ווערן פּונקט אַזוי ווי אין ערשטן אַרטיקל דריידלדיק אָפּגעלייקנט. אין לעצטן סך⸗הכל ווערט געדרונגען, אַז די יידישע פילאָלאָגיע קען ניט האָבן קיין האַפט, ווייל מאַקס וויינרייך, דער בעל⸗השפּעהדיקסטער יידישער פילאָלאָג פון צוואַנציקסטן יאָרהונדערט, איז געווען: „אידעאָלאָגיש“. לייענען מיר זיך אַריינעט, זעען מיר פון כסדרדיקע ציטאַטן פון דעם און פון יענעם, אַז מאַקס וויינרייך האָט געגלייבט אַז יידיש איז אַ שפּראַך פאר⸗זיך; אַז ער האָט ליב געהאַט יידיש און דאָס יידיש ריידנדיקע פאָלק; אַז ער איז געווען צווישן די בויער פון אַן אַקאַדעמישן צווייג פון מזרח⸗אייראָפּעאישן יידנטום וואָס האָט געבליט ביזן חורבן. דאָס האָט פּונקט אַזאַ האַפט ווי באַשולדיקן די גרעסטע פילאָלאָגן פון העברעאיש, קאַטאַלאָניש צי קורדיש, אַז זיי זיינען מדעיקרא אידעאָלאָיש טאָמער האָבן זיי געהאַלטן אָדער האַלטן ווייטער פון פאָרשן, לערנען און דערלערנען ―  יאָ, און אויפהאַלטן ― די שפּראַך איבער וועלכער זיי ספּעציאַליזירן זיך. אַפּשיטא שוין, אַז ווער עס פאַרנעמט זיך מיט לשונות פון מיעוטים, מלוכהלאָזע שפּראַכן און שוואַכע קולטורן איז „אידעאָלאָגיש“, מחמת אַ סך מער דערפאָלג קען מען געניסן דאָ אויף דער וועלט פון מאַשינען, ראָקעטן, קאָמפּיוטערס אָדער אָנפירן מיט אַ באַנק.

       ווער עס וויל זיך באַקענען מיט מאַקס וויינרייכס געדאַנקען וועגן דער געשיכטע פון יידיש, און איז ניט קיין לייענער פון יידיש און ניט פאַראינטערעסירט אין דער טעכנישער לינגוויסטיק, קען אַ קוק טאָן, ווי מיר האָבן עס דערמאָנט אויבן, אין זיינע עסייען דווקא אויף ענגליש: מאַקס וויינרייך 1936; 1953; 1954; 1959; 1967). מהיכא תיתי, מען קען מסכים זיין, מען קען מחולק זיין, מען האָט אָבער צו טאָן מיט אַ גרויסן געלערנטן, ניט קיין חי⸗וקיים שרייענדיקן הוילן אידעאָלאָג. די אָנצוהערענישן אין ביידע טאַבלעטישע מאמרים, אַז מאַקס וויינרייך האָט זיין פאָרשונג פאַרקרימט צוליב פּאָליטיק איז פּשוט אַן עוולה, און שוין (וועגן וויינרייכן זע אויך דאַווידאָוויטש א.א. 1964; כ″ץ 1982ב).

       אויף אַזוי ווייט איז געפאַלן די מערכה פון יידיש ביים ענגליש⸗ריידנדיקן יידישן הויפּט⸗שטראָם, אַז מען האָט זיך אומגעקערט צו די קלאָץ⸗קשיות פון הונדערט יאָר צוריק. אין 1913 האָט בער באָראָכאָוו געשריבן, אין זיין עסיי וואָס האָט געהאָלפן שאַפן די מאָדערנע יידישע פילאָלאָגיע: „די וויסנשאַפטלעכע באַאַרבעטונג פון אונדזער שפּראַך ליידט פיל פון די איינגעוואָרצלטע פאָראורטיילן, וואָס הערשן אין אונדזער אינטעליגענץ בנוגע צו יידיש. נאָך עד⸗היום געפינען זיך ביי אונדז פילע, וואָס זיי זעט אויס קאָמיש דער עצם געדאַנק וועגן אַ יידישער פילאָלאָגיע. פּונקט אַזוינע גראָב⸗עם⸗הארצישע טענות, ווי  ′יידיש איז אַ שמוציקער זשאַרגאָן, יידיש איז אַ פאַרדאָרבענער דייטשער דיאַלעקט, וואָס האָט ניט קיין גראַמאַטיק און קיין שום קולטורעלן ווערט′ ― פּונקט דאָס אייגענע האָבן גערעדט מיט אַכציק אָדער הונדערט יאָר צוריק די רעאַקציאָנערע פאָלקס⸗פיינטלעכע פאַלש⸗אינטעליגענטן ביי די גריכן, ביי די סערבן, און נאָך עד⸗היום טיילווייז ביי די אוקראַינער, קאַטאַלאָנער, א.ד.ג. נאָר דאָס לעבן האָט געמאַכט צונישט די באַמיאונגען פון די פאָלקספיינטלעכע קנאים. די ניי⸗גריכישע, סערבישע און אַנדערע פאָלקס⸗שפּראַכן באַפרייען זיך אַלץ מער און מער פון קולטורעלער פאַרשקלאַפונג און טרעטן אַרויס מיט ברייטע שריט אויפן וועגן פון נאַציאָנאַלן שאַפן“ (באָראָכאָוו 1913א: 5; וועגן באָראָכאָוון זע אויך כץ 1980; 2008; צו דער געשיכטע פון דער יידישער לינגוויסטיק: מאַקס וויינרייך 1923ב; 1940; אַלטהטוס 1972; כץ 1986; 1996).

       אין זיין צווייטער פּיאָנערישער אַרבעט, וואָס איז אויך דערשינען אין ש. ניגערס ווילנער פּנקס, האָט באָראָכאָוו אַפילו אַריינגענומען אַן אָפּטיילונג „סענסאַציאָנעלע שריפטן וועגן יידיש⸗טייטש“ אַוואו ס′גייען אַריין פאַרשיידענע ביכער וואָס האָבן אין משך פון צוויי הונדערט יאָר (פון אָנהייב אַכצעטן ביזן אָנהייב צוואַנציקסטן יאָרהונדערט) פאַרוויילט דעם דייטשישן לייענער מיט די סענסאַציעס מכח דער יידישער שפּראַך (באָראָכאָוו 1913ב: II§).  

       אין חדש תחת השמש? ניין ― אַנדערע צייטן און לענדער, אַנדערע סענסאַציעס.

       יידיש האָט געטראָפן דער חורבן, דער גענאָציד וואָס האָט אויסגעקוילעט די יידיש ריידנדיקע באַפעלקערונג אין די לענדער פון מזרח אייראָפּע און בטבע טראָגט דער היינטיקער סענסאַציאָנאַליזם גאָר אַן אַנדער כאַראַקטער.

       צודערצו זיינען אין געוויסע הויפּט⸗שטראָמיקע קרייזן (דער עיקר יידן) ביי היינטיקן טאָג ווידער אויסגעוואַקסן אַלערלייאיקע קאָמפּלעקסן און מעלאַנכאָליעס אַרום יידיש. הונדערט⸗איין יאָר נאָך באָראָכאָווס ווערטער, שילדערט מען דעם מעמד פון יידיש מיט אַנאַלאָגיעס פון פאַרגוואַלדיקונג פון אייגענע קינדער און פון היטלערס בוך. אַז אָך און אַז וויי. צי וואָלט עמעצן פון די לייענער פונעם נייעם אַרטיקל איינגעפאַלן, אַז מאַקס וויינרייכס ווילנער ייוואָ האָט אַרויסגעגעבן פּרעכטיקע פאָרשונגסבענד אויפן ניוואָ פון די אַרומיקע מלוכה שפּראַכן?

       אָט לאָמיר פון וויזועלן דוגמא⸗וועגן אַ קוק טאָן אַ מוסטער: די ערשטע זייט פונעם אינהאַלט פון צווייטן באַנד פון די פילאָלאָגישע שריפטן, וואָס דער ייוואָ האָט אַרויסגעלאָזן אין 1928 דאָ אין ווילנע, וואו מען טרעפט די פּרטים פון די ערשטע פיר⸗און⸗דרייסיק וויסנשאַפטלעכע אַרבעטן אויף יידיש, וואָס גייען אַריין אין דעם באַנד, וועלכן עס האָבן רעדאַגירט מאַקס וויינרייך און זלמן רייזען  (= וויינרייך און רייזען 1928).

DH FS 1928 contents page 2

       דאָס הייסט ניט, אַז די מחברטע האָט בדעה געהאַט וואָס ניט איז שלעכטס. אַ זשורנאַליסט זוכט סענסאַציעס ווי אַ הונגעריקער אַן אָקרייציקל ברויט. און למען האמת: אין אַרטיקל ווערן געשילדערט אַ גאַנצע ריי טשיקאַווע יידישע ווערטער און קלאַנגען וואָס אַרום זיי האָבן זיך געאַמפּערט יידישע לינגוויסטן, און וואָס באַטיאַ אונגאַר⸗סאַרגאָן ברענגט צום ערשטן מאָל אויף ענגליש, מיט אַ סך טאַלאַנט, פאַר אַן ענגלישער לייענערשאַפט, מיט מאַפּעס און מיט קאַריקאַטורן פון די אָנטיילנעמער (ואני הקטן בתוכם), וואָס זיינען געמאַכט מיט פּראָפעסיאָנאַליזם און אַ גוטן חוש, איז אַ יישר⸗כח.[1]

       איז אפשר נאָכמער אַ שאָד, וואָס די טעמע אַרום דער ירידה פון ערנסטע שטודיעס פון יידיש אויפן אוניווערסיטעטישן ניוואָ ווערט געשילדערט גלאַט ווי אַ פּועל יוצא פון דער אָדער אַן אַנדער אַמאָליקער פּלוגתא. אַזאַ דערקלערונג, היסטאָריש גערעדט, קען לחלוטין ניט געבן צו פאַרשטיין וואָס האָט פּאַסירט מיט גאַנצע קאַטעדרעס, אָפּטיילונגען און פּראָפעסורן פון יידיש אויף דריי קאָנטינענטן (לפּחות); ס′איז עיקר חסר מן הספר. עס פעלט אינגאַנצן אַ דיסקוסיע וועגן דער נטיה אין טייל ערטער אַוועקשטעלן פּראָפעסאָרן פון יידיש וואָס קענען ניט כדבעי קיין יידיש.

       דער אמת איז אפשר ווייניקער סענסאַציאָנעל. יידיש איז אַלעמאָל געווען אַ שוואַכער אַקאַדעמישער געביט וואָס לאָזט זיך לייכט אויסנוצן פאַר פאַרשיידנאַרטיקע צוועקן, סיי פּערנזעלנעכע און סיי געזעלשאַפטלעכע. טיילמאָל וויל מען פּשוט די פאַראַנענע געלטער אויסנוצן אויף גרעסערע געביטן ווי העברעאיש, תנ″ך, יידישע געשיכטע און אָן אַ שיעור נאָך זאַכן וואָס קענען זייער שטעטל זייער גוט באַשטיין. אַן אַנדערש מאָל זעען זיך שפּורן פון פּונקט אַזעלכע פאָראורטיילן וואָס באָראָכאָוו האָט מיט אַ יאָרהונדערט צוריק געשילדערט: צי פון אַסימילאַטאָרישע אינטעלקטואַלן צי עקסטרעמע העברעאיסטן. היינט קען מען צוגעבן אַ פאָביע צו חרדים און חסידים (ביי וועמען יידיש שפּרודלט אַלס לעבעדיקע משפּחה שפּראַך), די אויסנוצונג פון יידיש פון לינקע קרייזן אין צענטראַל אייראָפּע און דורך רעכטע נאַציאָנאַליסטישע קרייזן אין מזרח אייראָפּע. אין אָט דער לעצט⸗דערמאָנטער פּרשה איז טיף פאַרוויקלט געוואָרן דער איצטיקער ניו⸗יאָרקער ייוואָ, אָנשטאָט אויספילן זיין מיסיע לטובת יידיש. דאָס איז אַ טראַגעדיע, ווייל דער ייוואָ איז געשאַפן געוואָרן אויף צו זיין דער צענטער פון דער הויכער קולטור אויף, וועגן און פאַר יידיש. הלוואי וועט ער זיך אומקערן צו זיין היסטאָרישן און אייגנאַרטיקן ציל, וואָס ווערט ניט אויסגעפירט דורך אַוועלכער ניט איז אַנדער אינסטיטוציע.

       דער צד השווה ביי זיי אַלעמען איז אַ דוחק אין דרץ ארץ צו יידיש און צו די גרויסע געלערנטע אויפן געביט, מיט מאַקס וויינרייכן בראש. דאָס איז אפשר מער אַ סימפּטאָם איידער אַ גורם. אַ סימפּטאָם פון וואָס? פון קוקן אויף יידיש ווי אַ שפּילעכל צו דרויסנדיקע צוועקן און ניט ווי אַן און פאַר זיך.

       דאָס וואָס מיר וועלן קיינמאָל ניט וויסן אויף זיכער אַלצדינג וואָס האָט צו טאָן מיטן אורשפּרונג פון יידיש (דער הויפּט⸗קאָפּ פון נייעם אַרטיקל), איז גאָרניט קיין חסרון וואָס מען דאַרף גיין זוכן שולדיקע און חוטאים⸗בייגל.

       די אַקאַדעמישע ירידה דארף ניט דינען אויף צו שעפּן פונדערפון אַ שאַלקהאַפטיקע שאָדנפרייד. 

      הלוואי זאָל די אמתע פאַרטיפונג אין דער פאָרשונג פון יידיש, און אמתע פאַרטיפטע קענטעניש פון דער שפּראַך, ליטעראַטור און קולטור גופא ווידעראַמאָל אויפבליען אין אינסטוציעס פון העכערער בילדונג. און דערוויילע, זאָלן יחידים אויפטאָן דאָס ביסל וואָס לאָזט זיך. און פארשטייט זיך: די וואָס זיינען געבענטשט מיט אוניווערסיטעטישע שטעלעס אויפן געביט פון יידיש זאָלן מקיים זיין זייער הייליקע שליחות מיט אחריותפולער איבערגעגעבנקייט, סיי צו דער זאַך סיי צום תלמיד.

       דער לאָנדאָנער יידישער פּאָעט אברהם⸗נחום שטענצל (1897 − 1983), אַ יליד טשעלאַדזש (ניט ווייט פון טשענסטאָכאָוו, פּוילן), פלעגט אין זיין באַליבטער קאַפע אין ווייטשעפּל אָפט אַ זאָג טאָן: „איך אַליין האָב נישט קיין מורא פאַר דער צוקונפט. יידיש איז אַזוי שיין און פאַרכאַפּנדיק מיט אַזויפיל מיסטעריעס, רזין דרזין, אַז טאָמער טוט מען זי אַרויסוואַרפן וועט זי עמעצער קומען און אויפהייבן.“


 [1] אגב: יעטווידער פּרואוו אויף פּאָפּולאַריזאַציע פון לאַנגע און אַלטע אַקאַדעמישע שקלא⸗וטריאס, אַפילו ווען אַזעלכע פּרואוון זיינען ברייט גערעדט געלונגען, זיינען עלול מגזם צו זיין די יחידישע פאָרשערישע פּאָזיציעס, אָפטמאָל בכדי באַטאָנען חילוקי דעות וואָס זיינען פאַקטיש צומאָל ווייניקער אָפּגעטיילט, ווייניקער פּרטימדיק אין פאָרשערישן תחום גופא. איינע פון די אומפּינקטלעכקייטן וואָס שייך די אייגענע אַמאָליקע שריפטן: איך האָב קיינמאָל ניט געטענהט, אַז איך ווייס, אַז אין רעגנסבורג האָט אַמאָל עקזיסטירט אַן אַראַמיש ריידנדיקער יידישער ישוב.

וואָס יאָ פּאָסטולירט?

(א) נאָכגייענדיק מיזעס, פישער, קינג א.א. אַז באַגלייבטע גערמאַניסטישע פאָרשונג ווייזט אויף אַ דאָנייאישן מקור פון דייטשישן קאָמפּאָנענט פון יידיש, ניט קיין ריינישן;

(ב) אַז רעגנסבורג איז בשעתה געשטאַנען אַלס יידישער צענטער אין די שייכותדיקע דורות (נעמענדיק אין אַכט אויך אַנדערע שטעט, בתוכם ראָטנבורג און נירנבורג);

(ג) אַז דער סעמיטישער קאָמפּאָנענט אין יידיש שטאַמט ניט פון תנ″כישן העברעאיש נאָר פון יידישן אַראַמיש, אין וועלכן ס′איז געווען אַ בולטער העברעאישער קאָמפּאָנענט;

(ד) אַז ער איז אַריין אין יידיש דער עיקר דורך לינגוויסטישער ירושה אין לשון שבעל⸗פּה, ניט פון הייליקע טעקסטן שפּעטער⸗צו.

פון (א), (ב), (ג) און (ד) איז אָבער פונדעסטוועגן לחלוטין ניט געדרונגען קיין „ה“, וואָס פּאָסטולירט אין רעגנסבורג גופא אַן אַראַמיש⸗ריידנדיקן יידישן ישוב דווקא. פאַרקערט, איך בין זיך אַלע מיינע יאָרן מודה ומתוודה אַז זייער אַ סך וועגן אורשפּרונג און וועגן דער אור⸗תקופה פון יידיש ווייסן מיר קיינער ניט. טאַקע צוליב די פאַרכישופנדיקע מיסטעריעס אין דער געשיכטע עקזיסטירט ווייטער די פאָרשונג, און מען דאַרף זיך היטן ניט ציען קיין מסקנות בשם אמרו, ווען דער בשם אמרו האָט אַזוינס קיינמאָל ניט געזאָגט. מעטאָדאָלאָגיש גערעדט, איז דאָס אַן אָפטער פעלער ביים שילדערן אַקאַדעמישע דיסקוסיעס ווייל מען וויל פאַר די אויגן זען אַ מאַקסימאַל בולטן ווידעראַנאַנד.

אַן אגב צום אגב: די ערנסטע, תוכיק אינטערעסאַנטע חילוקי דעות אויפן געביט שאַפן גאָרניט קיין קליינלעכע רייסערייען, ווי עס ווערט למשל געשאַפן פון פאַלשע רעצענזיעס איבער ביכער צי פון קאַמפּאַניעס פון פּערזענלעכער אַראָפּרייסונג מיט וועלכע עס קען אָנפירן אַ מחנה מיט גאָרגלשניידער.  ביי ערנסטע געלערנטע זיינען די פאַרשידנאַרטיקע  ג ע ד אַ נ ק ע ן  אין דער געשיכטע פון יידיש ניט גורם קיין שנאה. נאָר וואָדען, דער דוחק אין אַזאַ שנאה איז זשורנאַליסטיש ניט אַזוי פּראָדוקטיוו ווי סענסאַציעס, מלחמות פון גוג און מגוג, און גלאַט נפלאות.

 ◊

ב י ב ל י אָ ג ר אַ פ י ע

אונגאַר⸗סאַרגאָן, באַטיאַ

2014

Batya Ungar-Sargon, “The Mystery of the Origins of Yiddish will Never be Solved. How an academic field ― marked by petty fighting, misguided ideological debates, and personal proximity to tragedy ― doomed itself” in Tablet. 

http://www.tabletmag.com/jewish-arts-and-culture/books/176580/yiddishland?all=1; as PDF.

אַלטהאַוס, האַנס פּעטער

1972

Hans Peter Althaus, “Yiddish” in Thomas A. Sebeok (ed), Current Trends in Linguistics, vol 9: Linguistics in Western Europe, Mouton: The Hague & Paris, 1345-1382.

באָראָכאָוו, בער

1913א

„די אויפגאַבן פון דער יידישער פילאָלאָגיע“ אין ניגער 1913: 1  –  22.

1913ב

„די ביבליאָטעק פונעם יידישן פילאָלאָג“ אין ניגער 1913: 1  – 68 [באַזונדערע נומערירונג פון די זייטלעך צום סוף פונעם באַנד].

ביידער, אלכסנדר

2013

Alexander Beider, “Reapplying the Language Tree Model in the History of Yiddish” in Journal of Jewish Languages 1: 77-121.

בירנבוים, שלמה

1918

Salomo A. Birnbaum, Praktische Grammatik der jiddischen Sprache für den Selbstunterricht. Mit Lesestücken und einem Wőrterbuch, A. Hartleben: Wien & Leipzig.

1979

Solomon A. Birnbaum, Yiddish. A Survey and a Grammar, Manchester University Press: Manchester & University of Toronto Press: Toronto.

בן⸗אבו, יצחק און סערמאָנעטאַ, יוסף

1985

Isaac Ben-Abu & Joseph Semoneta (eds), Judeo-Romance Languages, Hebrew University: Jerusalem.

געלבער, מאַרק

1986

Mark H. Gelber (ed), Identity and Ethos. A Festschrift for Sol Liptzin on the Occasion of his 85th Birthday, Peter Lang: New York.

דאַווידאָוויטש, לוסי [ליבעלע שילדקרעט] א.א.

1964

Lucy S. Dawidowicz, Alexander Erlich, Rachel Erlich, Joshua A. Fishman (organizing committee), For Max Weinreich on his Seventieth Birthday. Studies in Jewish Languages, Literature, and Society.  Mouton & Co: The Hague.

דייוויס, משה

1953

Moshe Davis (ed), Mordecai M. Kaplan Jubilee Volume on the Occasion of his Seventieth Birthday, Jewish Theological Seminary of America: New York.

העגעדיס, אירען; מיכאַלאָווע, פּעטער; מאַנאַסטער ראַמער, אַלעקסיס

1997

Irén Hegedus, Peter A. Michalove & Alexis Manaster Ramer (eds), Indo-European, Nostratic, and Beyond: Festschrift for Vitalij V. Shevoroshkin, Institute for the Study of Man: Washington DC.

וואודוואָרטה, שערי

2013

“Dr. Cherie Kartchner Woodworth” [obituary] in The News Review, 28 August 2013.

http://www.news-ridgecrest.com/news/story.pl?id=0000001593

2014

Cherie Woodworth, “Where did Yiddish come from?” in Tablet, 16 June 2014.

http://www.tabletmag.com/jewish-arts-and-culture/books/165247/yiddish-ashkenazi-woodworth

וויינרייך, אוריאל

1954

(ed) The Field of Yiddish. Studies in Yiddish Language, Folklore, and Literature [=Publications of the Linguistic Circle of New York, 5], Linguistic Circle of New York: New York.

וויינרייך, מאַקס

1923(א)

שטאַפּלען. פיר עטיודן צו דער יידישער שפּראַך⸗וויסנשאַפט און ליטעראַטור⸗געשיכטע, וואָסטאָק: בערלין.

1923(ב)

Max Weinreich, Geschichte und gegenwärtiger Stand der jiddischen Sprachforschung. Inaugural-Dissertation zur Erlangung der Doktorwürde einer hohen philosophischen Fakultät der Philipps-Universität zu Marburg.

1936

“Form versus Psychic Function in Yiddish” in Schindler & Marmorstein 1936: 532-538.

1940

„יידישע פילאָלאָגיע“ אין אַלגעמיינע ענציקלאָפּעדיע. יידן ב, דובנאָוו פאָנד: פּאַריז, זז. 101 – 108.

1953

Yidishkayt and Yiddish. On the Impact of Religion on Language in Ashkenazic Jewry” in Davis 1953: 481-514.

1954

“Prehistory and Early History of Yiddish” in Uriel Weinreich 1954:  73-101.

1959

“History of the Yiddish Language. The Problems and their Implications” in Proceedings of the American Philosophical Society (Philadelphia), 103: 563-570.

1967

“The Reality of Jewishness versus the Ghetto Myth. The Sociolinguistic Roots of Yiddish” in To Honor Roman Jakboson. Essays on the Occasion of his Seventieth Birthday, 3: 2199-2211.

1973

געשיכטע פון דער יידישער שפּראַך. באַגריפן, פאַקטן, מעטאָדן, פיר בענד, יידישער וויסנשאַפטלעכער אינסטיטוט — ייוואָ : ניו⸗יאָרק.

1980

History of the Yiddish LanguageTranslated by Shlomo Noble. With the assistance of Joshua A. Fishman, University of Chicago Press: Chicago & London.

2008

History of the Yiddish Language. Edited by Paul Glasser. Translated by Shlomo Noble with the assistance of Joshua A. Fshman, 2 vols, Yivo: New York & Yale University Press: New Haven & London.

וויינרייך, מאקס; רייזען, זלמן

1928

(רעדאַקטאָרן), פילאָלאָגישע שריפטן, צווייטער באַנד [= שריפטן פון יידישן וויסנשאַפטלעכן אינסטיטוט, 2], ווילנער פאַרלאַג פון ב. קלעצקין: ווילנע.

וויינרייך, מאקס; רייזען, זלמן; ברוידע, חיים

(רעדאַקטאָרן), די ערשטע יידישע שפּראַך קאָנפערענץ. באַריכטן, דאָקומענטן, און אָפּקלאַנגען פון דער טשערנאָוויצער קאָנפערענץ 1908, יידישער וויסנשאַפטלעכער אינסטיטוט: ווילנע.

זיסקינד, נתן

1953

„באַטראַכטונגען וועגן דער געשיכטע פון יידיש“ אין יידישע שפּראַך 13: 97 – 108 [אויך אין מאַרק 1958: 146 – 157].

יאָפע, יודאַ אַ.

1954

“Dating the Origin of Yiddish Dialects” in Uriel Weinreich 1954: 102-121.

כהן, לייבל

1964

„ביבליאָגראַפיע פון מאַקס וויינרייכס ווערק“ אין דאַווידאָוויטש א.א. 1964: רכו-רמד (287  –  305).

כ″ץ [\קאַץ], הירשע⸗דוד

1975

„פון אַראַמיש ביז יידיש“, זמן⸗אַרבעט פאַרן קורס פון יידישער לינגוויסטיק אָנגעפירט פון פּראָפעסאָר מיכל הערצאָג, קאָלאָמביע אוניווערסיטעט, ניו⸗יאָרק.

1980

Dovid Katz, “Ber Borokhov, Pioneer of Yiddish Linguistics” in Jewish Frontier, 47.6 (506): 10-20.

http://www.dovidkatz.net/dovid/PDFLinguistics/1980-Ber%20Borokhov.pdf

1982א

Explorations in the History of the Semitic Component in Yiddish, 2 vols, University of London PhD. http://dovidkatz.net/dovid/PDFLinguistics/1982.pdf

1982ב

“The Theory of Yiddish and the Max Weinreich Heritage” in Jewish Frontier, 49.4: 15-24.

https://defendinghistory.com/wp-content/uploads/2014/07/Katz_TheoryYiddishWeinrich_1982-1.pdf

1985

“Hebrew, Aramaic and the Rise of Yiddish” in Fishman 1985: 85-103.

http://www.dovidkatz.net/dovid/PDFLinguistics/1985.pdf

1986

“On Yiddish, In Yiddish and For Yiddish: Five Hundred Years of Yiddish Scholarship” in Gelber 1986: 23-36.

1987א

“The Proto Dialectology of Ashkenaz” in Katz 1987b: 47-60.

http://dovidkatz.net/dovid/PDFLinguistics/1987.pdf

1987ב

(ed), Origins of the Yiddish Language [= Winter Studies in Yiddish, 1], Pergamon: Oxford.

1987ג

Grammar of the Yiddish Language, Duckworth: London.

1991א

 „דער סעמיטישער חלק אין יידיש: אַ ירושה פון קדמונים“ אין אָקספאָרדער יידיש 2: 17  –  95.

http://dovidkatz.net/dovid/PDFLinguistics/1991a.pdf

1991ב

“The Children of Heth and the Ego of Linguistics. A Story of Seven Yiddish Mergers” in Transactions of the Philological Society 89.1: 95-121.

http://www.dovidkatz.net/dovid/PDFLinguistics/1991b.pdf

1991ג

 “A Late Twentieth Century Case of katóves” in Kerler 1991: 141-163.

http://dovidkatz.net/dovid/PDFLinguistics/1991aa.pdf

1993

תקני תקנות. פראַגן פון יידישער סטיליסטיק, פאַרלאַג אָקספאָרדער יידיש: אָקספאָרד.

http://www.dovidkatz.net/dovid/PDFStylistics/1993.pdf

1996

„צוועלף שיטות, זעקס הונדערט יאָר: די יידישע לינגוויסטיק“ אין ירושלימער אַלמאַנאַך, באַנד 25: זז. 257-225.

2007

Words on Fire: The Unfinished Story of Yiddish, Basic Books: New York.

2008

“Borokhov, Ber” in The Yivo Encyclopedia of Jews in Eastern Europe, Yivo: New York & Yale University Press: New Haven, vol. 1: 218-219.

http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Borokhov_Ber

2013

„צו דער מעטאָדאָלאָגיע פון דער היסטאָרישער יידישער לינגוויסטיק. אַן ענטפער אויף אלכסנדר ביידערס (2013) אַרטיקל וועגן דער געשיכטע פון יידיש“ אין DefendingHistory.com. 

https://defendinghistory.com/methodology-in-historical-yiddish-linguistics-by-dovid-katz

מאַנאַסטער ראַמער, אַלעקסיס

1997

Alexis Manaster Ramer, “The Polygenesis of Western Yiddish — and the Monogenesis of Yiddish” in Hegedus, Michalove & Manaster Ramer 1997: 206-232.

מאַרק, יודל

1958

(רעד) יודאַ אַ יאָפע בוך, יידישער וויסנשאַפטלעכער אינסטיטוט — ייוואָ: ניו⸗יאָרק.

מאַרשאַן [מאַרטשענד], דזשיימס

1960

James W. Marchand, “Three Basic Problems in the Investigation of Early Yiddish” in Orbis (Louvain), 9: 34-41.

1965

“The Origin of Yiddish” in Communications et Rapports du Premier Congrès Internationale de Dialektologie générale, Troisième partie, Centre International de Dialectologie Générale: Louvain, 248-252.

מיזעס, מאַטיאַס [מיזיש, מתתיהו]

1907

„בזכות השפה היהודית“ אין העולם (קעלן): 1: 269 – 270, 281 – 283.

1908

„מתתיהו מיזעסעס רעפעראַט וועגן דער יידישער שפּראַך“ אין וויינרייך, רייזען און ברוידע 1931: 193-143.

1915

Matthias Mieses, Die Entstehungsurache der jüdischen Dialekte, R. Lőwit: Wien.

ניגער, ש.

1913

 (רעד.), דער פּנקס. יאָרבוך פאַר דער געשיכטע פון דער יידישער ליטעראַטור און שפּראַך, פאַר פאָלקלאָר, קריטיק און ביבליאָגראַפיע, ב. א. קלעצקין: ווילנע.

סלאָבאָדיאַנסקי, פּאַוולאָ [פּאַוועל]

1987

Pavel Slobodjans’kyj [= Paul Wexler], review of Benabu & Sermoneta (1985) in Zeitschrift für romanische Philologie, 103(5/6): 522-526.

1988

Pavlo Slobodjans’kyj [= Paul Wexler], review of Katz 1987b in Language 64: 761-766.

פּרילוצקי, נח

1917

באַרג אַרויף [= נח פּרילוצקיס כתבים, 1], נייער פאַרלאַג: וואַרשע.

פאַן סטראַטען, ייץ

2011

Jits van Straten, The Origins of Ashkenazi Jewry. The Controversy Unraveled, Walter de Gruyter: New York.

פישמאַן, שיקל

1985

Joshua A. Fishman (ed), Readings in the Sociology of Jewish Languages, E.J. Brill: Leiden.

קינג, ראָבערט ד.

1979

Robert D. King, “New Perspectives on the History of Yiddish: The Evidence of the German Component”, paper placed before the [First] International Conference on Research in Yiddish Language and Literature at Oxford, 6-9 August 1979.

קערלער, דוב⸗בער

1991

Dov-Ber Kerler (ed), History of Yiddish Studies [= Winter Studies in Yiddish, 3], Harwood Academic Publishers & Oxford Centre for Postgraduate Hebrew Studies: Oxford.

שטאַמפּפער, שאול

2014

Shaul Stampfer, [review of van Straten 2011] in East European Jewish Affairs, 44.1: 125-131.

שינדלער, ב. און מאַרמאָרשטיין, א.

1936

Schindler, B. & Marmorstein, A. (eds), Occident and Orient. Being Studies in Semitic Philology and Literature, Jewish History and Philosophy and Folklore in the Widest Sense. In Honour of Haham Dr. M. Gaster’s 80th Birthday. Gaster Anniversary Volume. Taylor’s Foreign Press: London.


דאַנק⸗וואָרט

       אַ יישר⸗כח יאַנקל⸗פּרץ בלום (ניו⸗יאָרק) פאַרן איבערלייענען דעם טעקסט און פאַרן איבערגעבן אַ צאָל תיקונים און וויכטיקע באַמערקונגען. פאַרשטייט זיך, אַז די פולע אחריות פאַר די מיינונגען ווי אויך פאַר שוואַכקייטן און חסרונות וואָס אין דער אַרבעט טראָגט דער מחבר אַליין. 


פאַרעפנטלעכט: פיר⸗און⸗צוואַנציק טעג אין סיוון תשע″ד \ דעם 22טן יוני 2014

לעצטע הגהה: זיבן⸗און⸗צוואַנציק טעג אין סיוון תשע″ד \ דעם 25טן יוני 2014

Tagged , , , , , , , , , , | Comments Off on Freewheeling Deconstruction of Max Weinreich