---

OPINION | OLD VILNA JEWISH CEMETERY AT PIRAMÓNT: SAGA OF 2015-2026 | EARLIER OPPOSITION TO CONVENTION CENTER PROJECT | COMMENT BY ANDRIUS KULIKAUSKAS, SID LEIMAN, JULIUS NORWILLA, DOVID KATZ | 2023-2024 “WORKING GROUP” ON VILNA CEMETERY | LIST OF MEMBERS | MOUNTING OPPOSITION TO “‘COMPROMISE’ MUSEUM PROJECT” | THE USCPAHA | THE CPJCE | THE AJC | THE CER | THE GWF | CEMETERIES & MASS GRAVES | CHRISTIAN-JEWISH RELATIONS | HUMAN RIGHTS

◊

Editor’s note: Eminent philosopher and mathematician Dr. Andrius Kulikauskas, one of the founders of Gerbkime kapines (Respect Cemeteries), and the author of around thirty articles on the subject of Vilnius’s oldest Jewish cemetery, was one of the speakers at the official 17 Sept. 2026 opening of the Seimas exhibition (on video). The exhibition is entitled “The Jewish Cemetery at Šnipiškės in Vilnius — A Choice for Today’s Lithuania.” It runs from 17 to 24 September at the Seimas’s Stained Glass Gallery. He was among the few speakers to speak informally and from the heart rather than deliver a prepared address (his remarks at timecode: 55:53 to 59:22). A (human!) translator has rendered his words into English, supplying clarifying information in square brackets [ ], adding links for further reference (via underline), as well as providing notes for readers who may not be familiar with the scene.

◊

On behalf of the association Gerbkime kapines [‘Respect Cemeteries’], I invite Artūras [Imbrasas] to return [to the stage], along with Ruta [Bloshtein], as well as Edmundas Kulikauskas and Arkady Kurliandchik. We’d like to present a gift, so please, everyone, come.

First of all, we’d like to thank the Seimas Committee on Culture for postponing the debate,^[1] giving us a chance to think things through calmly. We’d also like to thank Emanuelis Zingeris,^[2] the curator of the exhibition, and his advisor, Auksė Dransard. Let’s give them a round of applause. Thank you, Jovita Morkūnaitė.^[3]

You might reasonably assume that these tulips are for Artūras Imbrasas—for all his labors [as principal compiler of the exhibition’s eighteen panels], but he has just said that everything here is in honor of his sister, Ruta Bloshtein, our leader. And indeed, we must not forget Dovid Katz. [He] inspired me ten years ago to take up this cause, just as older people had inspired him even earlier. Pinchos Fridberg^[4] saw this cemetery with his own eyes. He couldn’t be here today because he’s taking care of his wife.

Continue reading

---

---

OPINION | “GOOD WILL FOUNDATION” | TEXTBOOK CASE OF FAILURE OF RESTITUTION FOR VALUE OF PREWAR JEWISH RELIGIOUS PROPERTIES | GWF’s CAMPAIGN AGAINST VILNIUS’S ONE RESIDENT RABBI | US & ISRAELI MEMBERS OF THE BOARD PROVIDING LEGITIMIZATION [ARCHIVED] | LITHUANIAN JEWISH COMMUNITY ISSUES | STOLEN ELECTION SAGA | AJC MISADVENTURES IN LITHUANIA | CHABAD IN LITHUANIA | LITVAK AFFAIRS

◊

OPINION

◊

by Dovid Katz

◊

When good intentions produce bad consequences, those with the power to act have a moral obligation to do so. Lithuania — a proud and successful EU and NATO democracy — did the right thing in providing tens of millions of euros in restitution for the assessed value of pre-Holocaust Jewish communal religious property. Yet the institution created to administer those funds, the Orwellian-named “Good Will Foundation” (GWF), has, over a decade and a half, become an entrenched structure under the same two non-rotating co-chairs. The latest lark conceives plonking a modernist multi-million euro luxury building for GWF executive offices, among other things, on top of the precious remnants of the Vilna Great Synagogue.

Beyond directing resources to cronies, relatives and self-promotional projects, the Foundation has used its publicly endowed power to marginalize, defame and undermine various of the people who actually rebuilt Jewish life and culture in Lithuania after independence. Among the most serious developments have been the dismantling of long-standing Jewish community democracy through the disenfranchisement of individual voters (that 2017 change having come in the middle of an election campaign that was “going the other way”); the use of substantial funds to construct ersatz communities for the purpose of undermining existing ones not deemed sufficiently compliant (most notoriously, ensuring that the democratically preserved Vilnius Jewish Community receives not a penny and has no premises, while a concocted “second one in an office” fixes things on paper); repeated failures to stand up for Jewish values in the spirit exemplified by the community before restitution; and the use of security and police in ways that have served to harass and intimidate.

Continue reading

---

---

GREAT SYNAGOGUE SAGA | OLD CEMETERY SAGA | RESTITUTION AWRY | LJC | AJC | GWF | USCPAHA

◊

OPINION

by Dovid Katz

◊

Sometimes even the misnamed “Good Will Foundation” (GWF), a failed quango that has squandered millions on its own small circle of friends and family does a public good born of private designs. Even while wholly excluding the bona fide secular and democratic Vilnius Jewish Community and the thirty-two year old continuous-on-site religious community, in short—the actual Jewish people of Lithuania. An investment in major archaeology at the Great Synagogue of Vilna site was wise. But was it to restore something truly huge in Lithuanian history for the benefit of Lithuania, Lithuanian Jewish culture, and the people of Vilnius? Or was the idea here to “acquire some prime real estate, do some archaeology and ship off the artefacts to some museum”—and then go and use the most prestigious site in the seven-hundred year history of Jewish Vilna (Yiddish Vílne) for a posh new executive office building for GWF’s leaders themselves, built in modernist Scandinavian style? If the leaked photos of the plans are any guide, it fits into the grace of Vilnius’s Old Town like, as we used to say in New York, a shammes in a pickle factory.

UPDATE

Please consider signing Ruta Bloshtein’s new petition.

Continue reading

---

---

ANTISEMITISM

◊

OPINION

◊

by Dovid Katz

◊

 

VILNIUS—It is never easy to determine with precision the point at which a bigot with a fancy degree should cease to be regarded as a fringer best ignored, and when the moment has arrived for a public alert. In that spirit of frank uncertainty, we offer a PDF of today’s email blast by a veteran mass-mailer whose geopolitical musings from Kaunas—he holds a master’s degree from Vytautas Magnus University—reflect a conspiracy theory about the war in Ukraine that has circulated since its onset, and is ridiculous enough for people far from the current European war zone to laugh off.

Continue reading

---

מעינקע קאַץ אַרכיוו

---

❋

UPDATES TO

2026: year of Menke’s 120th birthday & 35th yortsayt

Quickstart: the old Menke section on Dovid’s website, Facebook photo album, selection of poems in English & Yiddish. . .

---

❋

“The question is, to tell the truth, whether in generations to come, a hundred years hence, someone will love my poetry enough (in any language) to name a child  — be it a daughter or a son — Menke (not something or other that starts with M, not as a middle or last name, not as a name for special occasions but the name for everyday life)”  —Menke Katz 

❋

---

❋

CONTENTS

Nine books in Yiddish

Nine books in English

Online selections

Translations of Yiddish books   

 Publications edited  

Folksongs

Essays

Diaries

Translations in book form

About Menke & his poetry (inc. I. Bashevis Singer, Sh. Niger,  M. Olgin, A. Pomerantz, M. Ravitch)

Menke’s Audio & Video

Video about Menke Katz

Biographies and research

Menke’s poems set to music

Poems on Menke

Maps

Photographs

---

❋

The Nine Yiddish Books (see also: Books page)

• Dray shvester [Three Sisters] (Milwaukee 1932)
• Der mentsh in togn [As Humanity Dawns] (NY 1935)
• Brenendik shtetl  [Burning Town] vol. I & vol. II (NY 1938)
• S’hot dos vort mayn bobe Moyne (PDF) [Grandmother Mona Takes the Floor] (preface by William Abrams, NY 1939)
• Tsu dertseyln in freydn [To Tell It in Happy Times] (NY 1941)
• Der posheter kholem [The Simple Dream] (NY 1947)
• Inmitn tog [Midday] (NY 1954); 
• Tsfas [Safad] (Tel Aviv 1979)
• Posthumously: Menke sonetn [Menke Sonnets] (NY 1993); 2nd edition of Dray shvester (Rowen, Wales, 1993)
  

  ---

  ❋❋

The Nine English Books (see also: Books page)

• Land of Manna [PDF] (Chicago 1965)
• Rockrose [PDF] (NY 1970)
• Burning Village (NY 1972—not a translation of the 1938 Yiddish vols)
• Forever and Ever and a Wednesday with illustrations by Lisa Smith (NY 1980)
• (with Harry Smith:) Two Friends (NY and London 1981)
• A Chair for Elijah (NY 1985)
• (with Harry Smith:) Two Friends II (NY 1988)
• Nearby Eden (NY 1990)
• posthumously: This Little Land, edited by Stanley H. Barkan (NY 1992)
  

  ---

❋

Online Selections of Poems

Selected by Steven Lawson (English). Selected by Dovid Katz (Yiddish and English).

---

❋

Translation of the Nine Yiddish Books into English

Benjamin and Barbara Harshav (translators), Menke: The Complete Yiddish Works [in English translation] with preface by Harry Smith and introduction by Dovid Katz (NY 2005). PDF of proofs only of: introductions; pp. 1-452; pp. 453-779.

---

❋

Menke’s Collections of Yiddish Folk (and other) Songs (see also: Folksong page)

1. Digital edition of Menke Katz’s 1985 collection of Yiddish folk (and other) songs.

2. As PDF of his manuscript with illustrations by Rivke Katz.

3. Recordings of Menke singing folksongs self-accompanied on his mandolin (digitization in progress).

4. Sheh Sheh (Shelley Ava Handler Murphy), Songs of My Grandfather (audio cassette format). Songs posted on youtube (2025).

   ---

❋

Periodicals Edited (see also: Periodicals page)

1. In Yiddish: Founding co-editor of Mir (in Yiddish): 3 issues in 1944.

2. In English: Founding (/sole) editor-in-chief of Bitterroot (in English), 100 issues, 1962-1991. Associate editors: Sol Karp (issues 1–39 [1962–1972]); Stanley H. Barkan (issues 40-43 [1972–1973)]); Ruth Katz (issues 44–48 [1974]); Henry F. Beechhold (issues 49–63 [1974–1978]); Henry F. Beechhold & Norman Andrew Kirk (issue 64 [1978]); Norman Andrew Kirk & Merle Molofsky (issues 65–81 [1978–1983]); Martin Golan & Norman Andrew Kirk (issues 82–-85 [1983–1985]); Shirley Horowitz & Norman Andrew Kirk (issues 86–100 [1985–1991]). Scan-in of vol. 1, no. 1 (Fall 1962). Scan-in of Prison Poets issue (vol. 11, no. 3, Spring 1973 ).

3. Anthology editor: Guest Editor of Freshness of the Ancient. Oceania’s Double Annual 1986-1987. Modern Yiddish Poetry [in English translation], (T.I.C.W. International: Madras, India.

   ---

❋

Essays and Articles (see also Essays page)

1. In Yiddish: “Symbolizm: element tsi metod” in Signál (eds. William Abrams, Aaron Kurtz, B. Fenster), May 1935; “Der Braver Pakhdn” (manifesto for a Yiddish poetry free of socialist political correctness and leftist demands), in the Frayhayt (ed. M. Olgin, 14 Aug. 1938); preface to Ben Yomen’s Zing Mayn Folk (NY 1943); “A bisl Mikhálishker loshn un folklór” in Yídishe shprakh (ed. Mordkhe Schaechter), vol. 35, 1976; “A vort vegn ortográfye” & “A vort vegn férz-takt in der yídisher poézye” in his Tsfas (Tel Aviv 1979); “Mayn kháver Yosl Grínshpan” in Yidishe kultur (ed. Itche Goldberg), vol. 49, no. 7-8 (July-August 1987); “Zéygermakheráy in Mikháleshik” in Oxford Yiddish I (Chur 1990); “Form in poézye un natúr” in Oxford Yiddish II (Chur 1995). “Zikhroynes fun Svintsyan un Mikhaleshik in Yiddish Pen (1996), no 21; “Makhshóves fun a nyu-yórker yídishn poét un lérer” in Yidishe kultur (ed. Itche Goldberg), vol. 63, no. 5-6 (Nov-Dec 2001) & vol. 64, no. 1-2 (Jan-Feb 2002).

2. In English:
   “A Word or Two” (introduction to the first issue of Bitterroot, Fall 1962); “A Word or Two Against Rhyme” (inaugural essay of the Aspects of Modern Poetry series) in Poet Lore, 1966; “The Greatest Sex Story Ever Told” in Pulpsmith (ed. Harry Smith), vol. 1, no. 1, Spring 1981); “How Daughter-in-Law Turned a Trick on Judah”in Pulpsmith, vol. 1, no. 2, Summer 1981); Preface in Norman Andrew Kirk, Panda Zoo (Wayland, Massachusetts, 1983); “Dilon [Zhuravitski], Avrom-Moyshe” & “Grinshpan, Yosl” in The Blackwell Companion to Jewish Culture (ed. Glenda Abramson), Oxford 1989.

   ---

❋

Diaries

1. Menke’s diary (1951-1952), in the form of daily letters to his brother Yeiske.

2. Menke’s diary (1976-1977), addressed to his son Hirshe-Dovid.

3. Menke’s diary (1978-1979), addressed to his wife Rivke and his son Hirshe-Dovid.

   ---

❋

Translations of Menke’s Poetry in Book Form (see also Translations page)

1.  Stanley H. Barkan (ed.), International Festival of Poetry and Art, Menke Katz’s “Death of a Day Old Child” [translated into Chinese, Esperanto, French, German, Hebrew, Hungarian, Ibo, Italian, Japanese, Kannada, Korean, Lithuanian, Polish, Portuguese, Romanian, Russian, Spanish, Swahili, Swedish, Tagalog, Yiddish] (Cross-Cultural Communications, Fall 1973). Online in Point Editions.

2. Belarusian: pamphlet-format offprint of fifteen poems translated by Tatiana Halliday. Introduction by Vital Zajka. In Zapisy, no. 27, New York & Minsk 2004, pp. 391-408.

3. English: Benjamin and Barbara Harshav, translators: Menke, The Complete Yiddish Poems (edited by Harry Smith & Dovid Katz, NY 2005). PDF of proofs only of: introductions; pp. 1-452; pp. 453-779.

4. French: Alexandre Amprimoz (trans. & ed.), Initiation à Menke Katz (Les Presses Libres: Montreal 1972).

5. Greek: Hugh McCinley (ed. & trans.), Th Toy Manna (bilingual Greek-English edition, Alvin Redman Hellas: Athens 1968).

6. Hebrew: Dov Vardi (trans. from English), Menke Katz: Perah Selah (Sifriat Poalim, Merhaviah & Tel Aviv 1973).

7. Hebrew: Yehoshua Bar-Yosef, Zvi Kaspi, Shlomo Tanai (Tanny), Menachem Zuriel, Ezra Zusman, and others (trans. from Yiddish) of Menke Katz’s poems during the years he lived in Safad (Tsfas/Tsefat), Israel (1954-1956 & 1959-1960) [in MS form only, unpublished].

8. Italian: Alexandre Amprimoz (trans. & ed., Menke Katz: Choice Poems in Italian (Rome 1974).

9. Japanese: Twelve Poems of Menke Katz (bilingual edition, Subterranean Books: Tokyo 1967).

10. Kannada: G. S. Sharat Chandra (ed.), On the Death of a Day Old Child and Other Poems of Menke Katz (translated by G.S. Sharat Chandra & G. S. Manjula, G.S.S.C. Publications: Bangalore, India 1968).

11. Lithuanian: Kerry Shawn Keys (ed.), Selected Poems (bilingual edition; translations by Laurynas Katkus, Birutė Ušinskaitė, Alvydas Bausys, Sonata Paliulytė, Artūras Valionis (Versus Aureus: Vilnius 2008).

    ---

❋

Debates, Book Reviews, Literary Portraits (on his Yiddish poetry)

1938 Braver Pakhdn debate: Menke Katz (14 Aug). Martin Birnbaum (21 Aug).  Moyshe Katz (28 Aug). Editor’s note (3 Sept). Aaron Kurtz (4 Sept).  L. Yurman (11 Sept). William Abrams (18 Sept). B. Tepper (2 Oct). English editor’s note (6 Oct).

Entries/chapters in encyclopedia/collective volumes and portrait articles/prefaces:Alexander Pomerantz (1935). William Abrams  (1939). Moyshe Shtarkman (1945) with extensive bibliography). M. Olgin (1949). William Abrams (1942).  Melech Ravitch (1958). Yosl Kohn (Cohen) (1960). Sholem Shtern (1982).

Dray shvester (1932): Yankev Botashansky (15 April 1932). Yankev Pilovsky (21 June 1945). 

Der mentsh in togn (1935): Sh. Karakushansky (31 May 1935).  Yankev Pilovsky (21 June 1945, part 1 only). Unknown (1935).

Brenendik shtetl (vols 1-2, 1938): Book launch. M. Olgin I (English, 27 Apriol 1938). M. Olgin II (Yiddish), 1938 (1949 reprint).

Bobe Moyne  (1939): Book announcement slip. Moyshe Shtarkman (1939). Isaac Bashevis Singer (1940). L. Zhitnitzky (1940).

 Tsu dertseyln in freydn (1941): Book launch. Fragments of two reviews.

Der posheter kholem (1947): NY Book launch poster.  Washington DC.  Yosl Kohn (1947). Unknown fragment.

Inmitn tog (1954): Avrom Lev (1954). Isaac Bashevis Singer (1956). 

---

❋

Audio & Video by Menke Katz

1. Menke Katz playlist on Dovid Katz’s Youtube channel.

2. Interview with Louis Ehrenkrantz (radio) “World of the Little Magazine” series, no 24, 196?).

3. Interview with Stan Rubin of the Writers Forum at Brockport College (local TV) on 22 April 1977.

4. Interview with Prof. Stanley (Shimke) Levine (video, in Yiddish, 197?; file under repair).

5. Dozens of audio cassettes (two from the 1950s, most from c. 1971–1991), have been digitized and will be organized and posted online as soon as resources permit. A small number of videos from family gatherings that include folk songs accompanied on the mandolin are being digitized.

   ---

❋

Video about Menke Katz

1. Troim Katz Handler interviewed by Christa Whitney (2013, video, in English) for the National Yiddish Book Center.

2. Rivke Katz interviewed by Romas Lileikis in the documentary film (Vilnius 1992).

3. Yeiske (Joseph) Katz interviewed by Dovid Katz, filmed by Saulius Berzinis (Vilnius c. 2000).

4. Dovid Katz interviewed by Noah Barrera and Gustavo Emos  (2020,  video, in Yiddish) for their series of interviews in Yiddish with children of Yiddish writers.

5. Professor Steven F. Lawson recalling his Yiddish teacher Menke Katz (6 Feb. 2010).

   ---

❋

Biography, Memoirs, and Literary Research

1. Menke Katz’s autobiographical essay in Contemporary Authors, vol 9 (Detroit 1989, pp. 49-71).

2. Harry Smith’s preface to the 2005 collection of Menke’s nine Yiddish books translated by Benjamin and Barbara Harshav (Menke: The Complete Yiddish works).

3. Memoirs, essays, and research by Dovid Katz.  In Yiddish: in Yidishe kultur (1991); in Oxford Yiddish II (1991, pp. 293-311); in Di goldene keyt (1991,no. 132, pp. 98-123); On Dray shvester in Yidishe kultur (1992,vol. 54, no 4, pp. 41-49 and  no 5: pp 37-46). In English: Intro to the Complete Yiddish Poems translated by the Harshavs (2005); parts of intro to Amelia Glaser, ed. Proletpen (2005, pp. 3-25).

   ---

❋

Menke Katz’s Poems Set to Music

1. Emes: music composed and performed by Joanna (Ashke) Czaban (2021).
2. Emes: music composed and directed by Daniel Galay, sung by  Naah Bizansky at Leyvik House (19 May 2021).
3. Emes: music composed and performed by Mayer Bogdanski (198os).
4. Yidish: music composed by Mikhl Gelbart in his Naye gezangen. New Songs for School, Home and Concert (no. 28).
5. Shangri La: music composed by Maxim Brodyn, arranged for the piano by M. Bonin. Date of publication unknown. Menke’s poem appears in his Land of Manna (Chicago 1965, p. 81). Digital text.
   

   ---

❋

Poems about Menke Katz and his Poetry

1. Zelig Dorfman’s poem Dray shvester

2. Stanley H. Barkan’s To a Brooklyn Poet

3. Stanley H. Barkan’s  Seeking Menke

4. E. M.  Schorb

5.  Harry Smith (link coming)

   ---

❋

Maps

1. Geography of Menke’s boyhood in Lithuania by Giedrė Beconytė.

2.  Geography of Menke’s life (Lithuania, USA, Israel) by Giedrė Beconytė [in progress].

   ---

❋

Photographs

1. 1. Where Yiddish Laughs and Cries: A Celebration of the Poems and Life of Menke Katz by Raquel Yossiffon and Marinka Yossiffon at the Kiever Shul of Downtown Toronto, 25 April 2021. Program. Video of the event on youtube. PP presentation. Yiddish poems included. Online event details with all links. With the participation of Kiever Shul staff and Stanley H. Barkan, Noyekh Barrera, Miriam Borden, Zishe Carlow, Ori Carmona, Stacie Carmona, Joanna Czaban, Gustavo de Oliveira Emos, Daniel Galay, Claudia Handler, Barbara Harshav, Charles Heller, Masha Kalmanovitch, Benjamin Miller, Shelley Murphy, Alon Nashman,

   2. World of the Lower East Side Radical Yiddish Writers of Proletpen. Menke Katz’s reflections as remembered by his son. Kolya Borodulin interviews Dovid Katz (in Yiddish) at Workmens Circle online event on 2 May 2021. Event announcement  (also: here). PDF presented. Video.

   3. Children of Yiddish Writers series produced by Noah Barrera and Gustavo Emos: guest appearance by Dovid Katz speaking on Menke Katz,  29 November 2020. On youtube.

   4. Syndic Literary Journal: Eight  Poems by Menke Katz 1906 – 1991. Narrated in English Translation by Stanley H. Barkan.  In the original Yiddish by Masha Kalmanóvitch.Photos from family collection in Menke Katz Album on Facebook.

      ---

❋

Corrections, additions and suggestions are welcome. Please write to Dovid Katz at: info@yiddishculturaldictionary.org. Thank you.

 

 

---

---

OPINION | THE GREAT SYNAGOGUE SAGA | TEXTBOOK CASE OF RESTITUTION GONE AWRY | STOLEN ELECTION SAGA | THE LJC | THE AJC | THE GWF | USCPAHA

◊

OPINION

◊

by Dovid Katz

◊

I have argued that Jewish diaspora history comprises a permanent, central religious spine, a tree trunk if you will, characterized by “secular outbursts” that produce magnificent contributions both to Jewish and to world culture, arts and sciences. The recurring and harmonious patterning includes the great religious treasures remaining precious also to the secularists, be it the Bible, or a wall in Jerusalem or a synagogue in Prague. There has also been bidirectional cross-fertilization of achievements and their use, without either group wanting to usurp the other’s treasures, but rather to benefit from them. One of the outcomes is that great Jewish religious sites around the world, including synagogues and cemeteries, have become invaluable survivals of a rich and varied diaspora history that have a profound meaning for the non religious or not-so-religious — as well as for wider, multiculturalist non-Jewish society.

UPDATE

Please consider signing Ruta Bloshtein’s new petition.

Continue reading

---

---

OPINION | LEGACY OF 23 JUNE 1941 | 2011 ATTEMPTS TO SANITIZE THE LAF  |  LAF’S INTENTIONS IN WRITING | ŠKIRPA’S PLANS | COLLABORATORS GLORIFIED | LITHUANIAN JEWISH AFFAIRS | CHRISTIAN-JEWISH RELATIONS

◊

OPINION

◊

by Dovid Katz

◊

In the opinion of every Lithuanian Holocaust survivor interviewed, the magnificent six-century record of tolerance and enlightened coexistence, including the years of the successful interwar Lithuanian Republic, were in a single day, June 23rd 1941, replaced by the eruption of barbaric mass murder that is all too well documented. It is “Barbarossa Plus One” (the major killing started one day after Hitler’s invasion was launched, in survivors correct memory: the Monday after the Sunday). The far right’s history department, sometimes rewriting history on an industrial scale with support from certain state agencies (most infamously, the “Genocide Center”), has attempted to “fix” this by ignoring the facts and claiming that this was actually the LAF (Lithuanian Activist Front) leading an “uprising” which drove out the Soviet army and restored independence.

Continue reading

---

◊

OPINION

◊

by Dovid Katz

◊

VILNIUS—Solveig Grothe’s article in Germany’s weekly Der Spiegel, appeared today in the journal’s print edition, and yesterday, in a slightly longer version, in the online edition (alternate link; PDF of print edition). The piece resulted from months of research including onsite work in Vilnius, and at the forest fort, and seeking out statements for the record from all sides in the debate.

For some, the article’s greatest revelation will be the degree to which not only the state-sponsored Genocide Center, but also its prestigious Ministry of Culture, rushed to go on the record to trash the legacy — and the memory and possibility of commemoration — of the tiny handful of Lithuanian Jewish citizens who survived the Holocaust by joining up with the partisan anti-Nazi resistance in the forest.

Continue reading

---

---

Continue reading

---

Comment on YCD

❛At long last, a bilingual Yiddish dictionary with the explanations, historical notes, stylistic arguments and cultural depth data in Yiddish (and a beautiful Yiddish it is).❜

 ALEXANDER ASTRAUKH, author of Yiddish-Belarusian Dictionary (Minsk, 2008)

☰

❛The Yiddish Cultural Dictionary (in Yiddish: Vilner Verterbukh) is much more than a dictionary. It provides a rich and varied range of definitions embedded in a commentary on their use and connotation. It is multidimensional, touching on dialects, levels of religious learning, older and newer usage, Yiddishist-secular preferences and more. No one version is selected as “correct”. The author’s viewpoint is inclusive and independent. It is an online dictionary that is user-friendly and free of charge. It invites you in, and once you are in it, you will happily browse and linger.❜

SOLON BEINFELD, Professor of History (emeritus), Washington University in St. Louis; Co-Editor-in-Chief, Comprehensive Yiddish-English Dictionary (CYED, Indiana University Press, 2013)

☰

❛YCD lavishes on us a wealth of materials on the language, culture and history of Yiddish, as well as on many regional, social-level, historical and stylistic varieties of the language. It lets us participate in the development of this monumental online dictionary. A brief question I posed the other day concerning the Perushim (my own ancestors) in Jerusalem’s Old Yishuv led to a marvelous new entry.❜

DAVID M. BUNIS, Professor of Judezmo and Jewish Languages at the Hebrew University of Jerusalem; many works including A Lexicon of the Hebrew and Aramaic Elements in Modern Judezmo (Magnes Press: Jerusalem, 1993)

☰

❛An encyclopedic lexicon that brings a language back to life. That is what is achieved by this stupendous, new and unfolding Yiddish Cultural Dictionary. Here, in every word and comment, is the real Yiddish with all its Jewish juices and its rich varieties — surviving all attempts to “purify” it from within and liquidate it from without, and here once again in youthful bloom.❜

LEWIS GLINERT, Professor of Hebrew and Linguistics, Dartmouth College, Hanover, New Hampshire; author of The Joys of Hebrew (Oxford University Press, 1992)

☰

❛The Yiddish Cultural Dictionary is a magnificent addition to the arsenal of permanent resources for study and research of authentic Yiddish of our times. It is compiled with deep erudition, and an equal love for all the genuine dialects, styles and incarnations of the modern language, from literary and secular all the way to deeply traditional and religious.❜

MIRIAM HOFFMAN, major Yiddish writer and educator, author of Key to Yiddish (2011)

☰

SID LEIMAN, Distinguished Professor of Jewish History and Literature, Graduate School of Jewish Studies, Touro University

☰

❛This dictionary is a magisterial reference guide to the dynamic tapestry of Yiddish as a living language. Its entries are like little windows into the rich multifaceted world of living Yiddish culture. Its author, a genuine connoisseur of the contemporary Yiddish idiom, has crafted dictionary entries with much attention to the dynamic character of modern Yiddish communication. This forward-thinking approach equips the user with a deeper understanding of modern Yiddish.❜

WOLF MOSKOVICH, Professor of Slavonic Studies, Hebrew University of Jerusalem, editor of Great Dictionary of the Yiddish Language project

☰

❛Thank you dear Dovid, for this colossal contribution, with such generosity — the Yiddish Cultural Dictionary. Wishing you strength to continue work on this vitally important project.❜

YITSKHOK NIBORSKI, major Yiddish educator, co-author of Dictionnaire yiddish-français (Medem: Paris, 2002), founder of modern Yiddish studies in Paris

---

 

 

 

 

---

---

OPINION | LITVAK AFFAIRS | YIVO | YIDDISH AFFAIRS

◊

◊

by Dovid Katz

It is heartwarming to see the widespread celebration of Yivo’s centenary this year, which is ipso facto a celebration of sophisticated Yiddish language culture in all its many branches. May the year’s events lead to ever more inspiring projects, particularly those that in the spirit of the Vilna Yivo will be carried out in Yiddish, strengthening living Yiddish as a vibrant means of communication, including the higher registers of scholarship and literature, for the generations to come, in accordance with Yivo’s raison d’etre. Although a researcher and teacher with a lifelong affiliation with Yivo and all that it means, I fully, to be honest, expected — as a critic of the present Yivo leadership’s participation in Holocaust obfuscation projects by a certain powerful establishment in Lithuania — to be excluded (not informed, not invited to submit a paper topic) by the recent Yivo conference in Vilnius and its eminent local partners.

Continue reading

---

---

Apologies!

The second (digital 2025) edition of the 1992 Oxford Code of Yiddish Spelling is here: 

https://defendinghistory.com/oxford-code-of-yiddish-spelling-1992

---

A PDF of the original 1992 hardback publication is here:

https://www.dovidkatz.net/dovid/PDFStylistics/1992.pdf

---

---

SECOND (DIGITAL) EDITION: VILNIUS 2025

FIRST (PRINT HARDBACK) EDITION: OXFORD 1992

---

◊

כלל⸗תקנות

פון יידישן אויסלייג

◊

לויטן הסכם פון תשנ״ב — 1992 צווישן
די אָפּטיילונגען פון יידישער שפּראַך און ליטעראַטור בײַם:

פאַרלאַג „אָקספאָרדער יידיש“

בשותפות מיטן

אָקספאָרדער צענטער פאַר העכערע העברעאישע שטודיעס

אָקספאָרד

תשנ״ב—1992

---

הקדמה

דער אָנהייב פון צוואַנציקסטן יאָרהונדערט האָט מיט זיך פאָרגעשטעלט אַן עפּאָכע אין דער געשיכטע פון דער יידישער שפּראַך, ווען די פילאָלאָגיע האָט געדאַרפט שפּילן איר היסטאָרישע ראָלע, אויך אין טאָגטעגלעכן לעבן, דורכן אויפשטעלן לעקסישע, גראַמאַטישע און אָרטאָגראַפישע סטאַנדאַרדן. אַן אינטערנאַציאָנאַלע שפּראַך פעאיק צו די העכסטע מענטשלעכע שאַפונגען און אויפטוען נייטיקט זיך אין אָט די סטאַנדאַרדן.

דער ציל איז דערגרייכט געוואָרן. צווישן די וויכטיקסטע שאַפונגען פונעם יאָרהונדערט אויף אַ ריי געביטן פאַרנעמען זייער בכבודיק אָרט אויך ווערק פון דער נײַער יידישער ליטעראַטור. ניט געקוקט אויף דעם וואָס דער חורבן — די גרעסטע קאַטאַסטראָפע אין דער געשיכטע פון דער מענטשהײַט — האָט שטאַרק אָפּגעשוואַכט די דעמאָגראַפישע יסודות פון דער שפּראַך, נעמט זיך יידיש ווידער בויען שוין עטלעכע צענדליק יאָר, סײַ דורך אַ וואוקס פון טויזנטער אין אַקאַדעמישע און ליטעראַרישע קרײַזן, סײַ דורך אַ וואוקס פון הונדערטער טויזנטער, וואָס ווערן מגולגל אין מיליאָנען, אין דער מעכטיקער טראַדיציאָנעל רעליגיעזער יידישער וועלט, בפרט דער חסידישער.

אויף דער שוועל פון איין⸗און⸗צוואַנציקסטן יאָרהונדערט איז געקומען די צײַט אין דער געשיכטע פון יידיש, די פילאָלאָגיע זאָל זיך לערנען בײַם לעבן.

די כלל⸗תקנות טיילן זיך אויס מיט דרײַ זאַכן פון פריערדיקע פּרואוון אויף דעם געביט.

ערשטנס: ניט מ׳גלייבט אַז די כלל⸗תקנות וועלן אָנגענומען ווערן איבער דער וועלט בײַ די אַלע וואָס שרײַבן יידיש, ניט מען איז דאָס אויסן. די אָרטאָגראַפישע קאָמיסיע נעמט אָן פאַרקערט אַז די געבליבענע וואַריאַציעס אין יידישן אויסלייג זײַנען אין די מערסטע פאַלן אַ סימן פונעם געזונטן פאַקטישן מצב פון אַ לשון וואָס ווערט גענוצט אין אַ סך לענדער בײַ פאַרשיידנאַרטיקע יחידים און גרופּעס. די קאָמיסיע זעט אײַן די נייטיקײַט סײַ אין טאָלעראַנץ סײַ אין דרך ארץ צווישן די גרופּעס. ס׳ווערט אָנערקענט אַז די געבליבענע חילוקי דעות געהערן צום גרעסטן טייל דעם תחום פון געזעצמעסיקער וואַריאַציע וואָס לאָזט זיך דעפינירן לויט געאָגראַפישע, פּאָליטישע, סאָציאַלע און אידעאָלאָגישע פאַקטאָרן.

צווייטנס: די כלל⸗תקנות נעמען פאַר אַ ציל דעם באַנוץ פון די וואָס קענען שוין שרײַבן און לייענען יידיש. זיי גייען אַרויס פון דער הנחה אַז אין יידיש, פּונקט ווי אין העברעאיש, זײַנען פאַראַן נקודות וואָס זײַנען וויכטיק פאַר קינדער און בײַם אויסלערנען זיך די שפּראַך, ווי אויך צו פאַרשיידענע פאָרשערישע און דערציערישע צוועקן (למשל ווערטערביכער און לערנביכער). די וואָס קענען די שפּראַך זײַנען איבעריקע נקודות ניט נייטיק. פאַרקערט, זיי איז נייטיק אַן אויסלייג מיטן סאַמע מינימום פּינטעלעך און פּאַסיקלעך. פאַר קינדער, סטודענטן און געוויסע לעקסיקאָגראַפישע צוועקן, קען שטאַרק צוניץ קומען דאָס דיפערענצירן יי און ײַ ווי אויך אַלע פיר פּאָרלעך עקספּלאָסיוון און ספּיראַנטן — בּ און בֿ, כּ און כֿ, פּ און פֿ, תּ און תֿ, מיט דגש צי מיט רפה צי מיט ביידע. דעם אַלגעמיינעם לייענער קלעקט אָבער מבחין זײַן צווישן פּ און פ און די דרײַ מיני אלף: א, אָ און אַ, און וואו געוואונטשן, למשל אין אָט די תקנות גופא, יי כנגד ײַ (נייטיק אין שפּראַך⸗מאַטעריאַלן, אָבער לחלוטין ניט אָנגענומען אין חסידישע פּובליקאַציעס). דאָס איז בהסכם מיטן טויזנטיאָריקן גאַנג פון דער געשיכטע פון יידיש שבכתב, אַ געשיכטע פון אַן אָרטאָגראַפיע וואָס האָט זיך גאונותדיק אויסגעאַרבעט אויף צו דערגרייכן די מאַקסימאַלע פאָנעטישקײַט און בשעת מעשה ניט דאַרפן אָנקומען צו איבעריקע נקודות.

דריטנס: די כלל תקנות זײַנען בעצם מער דעסקריפּטיוו ווי נאָרמאַטיוו; ביי אָנגענומענע וואַריאַציעס, ווײַזן זיי אָן אויף די פאַראַנענע ברירות, אָנשטאָט מאַכן אַן אָנשטעל פון אַ פּוסק אחרון. פּונקט ווי בײַם רוב שפּראַכן איבער דער וועלט, זײַנען פאַראַן פאַרשיידענע סטילן אותיות און פאַרשיידענע וואַריאַנטן בײַ געוויסע אָרטאָגראַפישע פּרטים. די תקנות שטאַמען ניט פון קיין ווילן „אויסצובעסערן“ יידיש; פאַרקערט, זיי זײַנען אַ פּועל יוצא פון אַ סיסטעמאַטישער שטודיע איבערן געשריבענעם יידיש אָנהייב נײַנציקער יאָרן פון צוואַנציקסטן יאָרהונדערט, נעמענדיק אין באַטראַכט ביכער, זשורנאַלן און צייטונגען פון פאַרשיידענע לענדער און פון גרופּעס וואָס שיידן זיך שאַרף אונטער איינע פון דער אַנדערער.

פון די דרײַ פּונקטן ווערט שוין קלאָר דער יסוד. די קאָמיסיע, וואָס איז אויפגעשטעלט געוואָרן לויט דער איניציאַטיוו פון דער אָפּטיילונג פון יידישער שפּראַך און ליטעראַטור ביים אָקספאָרדער אוניווערסיטעט, האָט אײַנגעזען, אַז ס′האָט זיך גענומען שאַפן איבער דער וועלט אַ ד ע ת  ה כ ל ל, אין דער תורה⸗וועלט, אין ליטעראַרישע און אַקאַדעמישע קרײַזן, בײַ שרײַבער און געלערנטע אין פאַרשיידענע סביבות און לענדער, אַ דעת הקהל וואָס פאַרנעמט אַ „שביל הזהב“ צווישן די צוויי פליגל: „קאָנסערוואַטיוו“ (גיזאָגט, יאָהר, האָבען ,מענשען, גע׳מסר׳ט) און „ראַדיקאַל“ (וווּ, צוּוווּקס, פֿריִיִק, שניייִק, פֿאַר אַ יאָרן).

אַז אַ דעת הכלל האָט זיך גענומען שאַפן, אָן דער קראַפט פון מלוכהשע דיקטאַטן און געזעצן, איז עס אַ סימן אַז די געשריבענע יידישע שפּראַך גייט פון זיך אויף אָט דעם דרך.

מחמת דעם, וואָס די תקנות גייען מיטן אָנגענומענעם דרך פונעם רוב געדרוקטע ווערק אין משך פון די פאַרגאַנגענע זיבעציק יאָר, אָנשטאָט דעם עולם פּרובירן איבערצוצײַגן אין חידושים און תיקונים, איז קלאָר פון זיך אַליין, אַז דאָ וועט מען אומזיסט זוכן אָריגינעלקײַט. די אָריגינעלקײַט דאַרף זיך געפינען אין דעם וואָס מ′טוט אויף מיט דער שפּראַך, ניט אינעם אויסלייג.

די כלל⸗תקנות זײַנען אין די מערסטע פּרטים אידענטיש מיט דער נײַער אָרטאָגראַפיע וואָס דער גרויסער יידישער פילאָלאָג זלמן רייזען האָט אײַנגעסדרט אין זײַן גראַמאַטיק אין יאָר תר″פ — 1920, אַ סימן דערויף וואָסער רואה את הנולד איז געווען זלמן רייזען. ברייט גענומען קען מען עס פאָרמולירן אַזוי⸗אָ: די תקנות זײַנען אַ קאָדיפיצירונג פון דער נײַער אָרטאָגראַפיע.

די כלל⸗תקנות שטעלן זיך צוויי צילן:

(א) פירן צו אַ בשותפותדיקן אויסלייג בײַ די אַלע וואָס געפינען זיך סײַ ווי סײַ אין אָרטאָגראַפישן צענטער פון דער שפּראַך.

(ב) שאַפן אַ פעסטן, אײַנגעפונדעוועטן געזעלשאַפטלעכן אָנשפּאַר פאַר דער נײַער אָרטאָגראַפיע, ד. ה. פאַרן גרייטן באַנוץ פון דער מערהײַט.

די אָרטאָגראַפישע קאָמיסיע:

פּראָפעסאָר יוסף בר⸗אל

דירעקטאָר פון דער רינה קאָסטאַ קאַטעדרע פון יידישער שפּראַך און ליטעראַטור אין בר⸗אילן אוניווערסיטעט

◊

פּראָפעסאָר גרשון ווײַנער

דירעקטאָר פון יידישן לערער⸗סעמינאַר אין תל⸗אביבער אוניווערסיטעט

◊

ד״ר הירשע⸗דוד קאַץ

דירעקטאָר פון דער פּראָגראַם פון יידישער שפּראַך און ליטעראַטור בײַם אָקספאָרדער אוניווערסיטעט

◊

פּראָפעסאָר מאיר שוב

דירעקטאָר פון דער אָפּטיילונג פון יודאַאיסטיק בײַם ווילנער איניווערסיטעט

---

◊

אינהאַלט

1	גראַפיק
1.1	גענדזנפיסלעך
1.2	מקף
2	פאָנעטישע ספּעציפיצירונג
2.1	פּתח⸗צוויי⸗יודן
2.2	דגש און רפה
2.3	שין און שׂין
2.4	פאָנעטיזירונג פון סעמיטישן קאָמפּאָנענט
3	די „שטומע אותיות“
3.1	דער שטומער אלף
3.2	דער שטומער עין
4	צוזאַמען אָדער באַזונדער
4.1	בײַ אַדווערבן
4.2	בײַ סובסטאַנטיוון
4.3	בײַ אַדיעקטיוון
5	פאַרשיידענע פּרטים
5.1	מ′, מען, מע
5.2	ס′, עס, סע
5.3	די סופיקסן ⸗הײַט און ⸗קײַט
5.4	די אָרדינאַלע ציפערן
5.5	די קלאַנגען דז, טש און נצ
5.6	דער סופיקס ⸗יק
5.7	דער סופיקס ⸗עך
5.8	ווערטער וואָס שטאַמען פון לשון קודש
5.9	ראשי תיבות און קירצונגען
6	געבליבענע וואַריאַציעס
6.1	אידיש — יידיש
6.2	די גראַמאַטישע אַפּאָסטראָפן
7	אָרטאָגראַפישע רשימה

◊

---

1

גראַפיק

---

1.1 גענדזנפיסלעך

עפענענדיקע גענדזנפיסלעך שטעלט מען פון אונטן, שליסנדיקע פון אויבן.

„אפשר“ איז אויך אָן ענטפער. ער האָט אַ זאָג געטאָן „ניין“.

1.2 מקף

דעם מקף מעג מען שרײַבן און דרוקן מיט צוויי אלכסונדיקע שטריכעלען אָדער מיט איין גלייכן שטריכל.

שרה⸗חנה = שרה-חנה. חיים⸗בנימין = היים-בנימין.

---

2

פאָנעטישע ספּעציפיצירונג

---

אין אַלגעמיינעם באַנוץ נייטיקט מען זיך אין דרײַ צוגאָבן צום אלף⸗בית: קמץ⸗אלף, פּתח⸗אלף און אַ פּינטל אין פּא.

אָן ≠ אַן. מאָן ≠ מאַן. פּוטער ≠ פוטער. פּאָר ≠ פאָר.

דערצו קען מען זיך באַנוצן מיט נקודות אויף צו דערגיין צו ווײַטערדיקער ספּעציפישקײַט. אין אַקאַדעמישע און דערציערישע סביבות און אין ווערטערביכער איז נייטיק אויך דער פּתח⸗צוויי⸗יודן (ײַ). נקודות ווערן צומאָל אויך גענוצט אין קעפּלעך פון ביכער און אַרטיקלען ווי אַ צירונג צו די אותיות, און ביי שווערע אָדער זעלטענע ווערטער, צו הילף צו קומען דעם לייענער.

2.1 פּתח⸗צוויי⸗יודן

דעם פּתח צוויי יודן (ײַ) ווענדט מען אָן אויפן כלל⸗יידישן ay (ליטוויש ay, פּויליש לאַנגער ā, אוקראַיניש קורצער a), אים צו דיפערענצירן פון כלל⸗יידישן ey (ליטוויש און אוקראַיניש ey, פּויליש ay).

(איך) ווייס ≠ (שוואַרץ אויף) ווײַס. וויין (ניט) ≠ (אַ גלעזל) ווײַן. מיין (ניט) ≠ מײַן (בוך).

בײַ אַ סך שרײַבער און אין אַ סך ביכער, נוצט מען דעם ײַ קאָנסעקווענט. אַנדערע ווענדן אים אָן נאָר בײַ זעלטענע יידישע ווערטער און נעמען, דער לייענער זאָל ניט האָבן קיין טעות.

אייער ≠ אײַער (אַ מין גראָז). הײַדוציטשעק (אַ שטעטל אין דער ליטע).

דאָרטן וואו מ׳נוצט ניט דעם ײַ איז אָנגענומען צו באַנוצן זיך מיט די ספּעציאַליזירטע דיפטאָנגען אַי און עי אַז ס׳האַנדלט זיך אין נעמען אָדער פרעמדע ווערטער וואָס קענען דעם לייענער זײַן אומבאַקאַנט.

דער סענאַטאָר ראַיט. אַ שיף אין שיפּסעט בעי.

בײַ עטלעכע ווערטער האָט זיך אײַנגעפעסטיקט די טראַדיציע צו נוצן קאָנסעקווענט די ספּעציאַליזירטע דיפטאָנגען.

מאַי (דער חודש; אויך אַ נאָמען פון אַ קוסט). אוקראַינע. העי! (דער אויסרוף) ≠ היי (וואָס אַ פערד עסט).

2.2 דגש און רפה

אַלע פיר פּאָרלעך עקספּלאָסיוון — ספּיראַנטן (בּ—בֿ, כּ—כֿ, פּ—פֿ, תּ—תֿ) קענען דיפערענצירט ווערן:

2.2.1 לויטן טראַדיציאָנעלן סטיל, מיטן דגש אין אַלע פיר עקספּלאָסיוון.

בּ ≠ ב. פּ ≠ פ. כּ ≠ כ. תּ ≠ ת.

2.2.2 לויטן סטיל פון דער ייוואָ, מיט דגש בײַ טייל אותיות און רפה בײַ טייל אותיות.

ב ≠ בֿ. כּ ≠ כ. פּ ≠ פֿ. תּ ≠ ת.

2.2.3 לויטן סטיל פון גרויסן ווערטערבוך פון דער יידישער שפּראַך, מיט דגש אומעטום און רפה בײַ בֿ און פֿ.

בּ ≠ בֿ. כּ ≠ כ. פּ ≠ פֿ. תּ ≠ ת.

2.2.4 לויטן געוועזענעם אָקספאָרדער (און אַלט⸗יידישן) סטיל, מיט רפה איבער אַלע פיר ספּיראַנטן.

ב ≠ בֿ. פ ≠ פֿ. כ ≠ כֿ. ת ≠ תֿ.

הערה א: די אותיות בֿ, כּ, תּ, און תֿ טרעפט מען נאָר בײַ ווערטער וואָס שטאַמען פון לשון קודש און אַראַמיש, וואו דער תלמיד פון יידיש דאַרף זיך דעם אַרויסרייד סײַ ווי סײַ אויסלערנען, אַזוי אַרום אַז די דיפערענצירונג בכתב איז אַ קנאַפּע רפואה. דער תלמיד דאַרף זיך וואָס פריער צוגעוואוינען צום אַלגעמיינעם באַנוץ (אַ פּינטל אין פּ און שוין).

הערה ב: בײַם שרײַבן מיט דער האַנט קען מען נוצן דגש, צי רפה, צי ביידע, לויטן אייגענעם פאַרשטאַנד (דאָ גייט נאָך אַלעמען אין סטיל פון די אותיות), וואו נאָר דאָס קען מאַכן קלאָרער. אין אַ סך האַנטשריפטן, למשל, וואו ריש און כף זיינען ענלעך, איז אַ רפה איבערן כף אַ הילפסמיטל צום איבערלייענען. וואָס שווערער דער כתב, אַלץ מער דאַרף מען מפרט זיין.

2.3 שין און שׂין

פאַר קינדער און אָנהייבער קען מען בכתב דיפערענצירן ש און שׂ. וואָס פריער דאַרף מען אָבער דעם תלמיד צוגעוואוינען צו דעם אַז אין ביכער פאַר דערוואַקסענע דיפערענצירט מען זעלטן. דעם „שׂמאל“ טרעפט מען נאָר בײַ ווערטער וואָס שטאַמען פון לשון קודש, וואו מ′דאַרף זיך אין יעדן פאַל אויסלערנען דעם אַרויסרייד, און דערצו נאָך טרעפט זיך עס אין אַ קלענערער צאָל יסודותדיקע ווערטער.

בשורה. ישראל. שמחה. שררה.

2.4 פאָנעטיזירונג פון סעמיטישן קאָמפּאָנענט

אין געוועזענעם סאָוועטנפאַרבאַנד און אין פריערדיקע יאָרן אויך אין ראַדיקאַלע קרײַזן איבער דער וועלט איז געווען אָנגענומען צו שרײַבן ווערטער וואָס שטאַמען פון לשון קודש און אַראַמיש לויט דער פאָנעטישער סיסטעם פון יידיש (אַוואַדע, עמעס, קאַוואָנע). מ′וועט דאַרפן ערשט זען צי די טראַדיציע וועט האָבן אַ המשך בײַ יידן אין מזרח אייראָפּע. עס לאָזט זיך אויך מאָלן אַז צו געוויסע צוועקן וועלן ווײַטער זײַן אַזעלכע עקספּערימענטן (אַשטייגער אין דער פּאָעזיע).

אין אַלגעמיינעם באַנוץ קען מען שרײַבן פאָנעטיש יענע ווערטער בײַ וועלכע עס איז אָנגענומען (באַלעבאַטים, קלעזמער וכו׳). דאָרטן וואו דער סעמיטישער אויסלייג איז ניט קלאָר צוליב סופיקסן, מעג מען אויך שרײַבן פאָנעטיש, אָדער: צוגעבן אַ נייטיקע נקודה.

סאָפלאָז (סוֹפלאָז). שיידימדיק (שֵדימדיק).

---

3

די „שטומע אותיות“

---

אין יידישן אויסלייג זײַנען פאַראַן צוויי „שטומע אותיות“: דער שטומער אלף און דער שטומער עין.

3.1 דער שטומער אלף

דער שטומער אלף קומט

3.1.1 אָנהייב וואָרט פאַר אַלע וואָקאַלן אַחוץ אלף און עין.

און. אויוון. אין. איי. אײַזן.

3.1.2 אָנהייב שורש.

פאָראורטייל. אומאויפהערלעך. פאַראינטערעסירט. פאַראיין. באַאײַנפלוסן.

3.1.3 אויף אָפּצוהיטן דעם יסודותדיקן כלל אַז קיין דרײַ אותיות די זעלביקע שרײַבן זיך ניט נאָכאַנאַנד. דאָס איז דער „מחיצה⸗אלף“.

וואו. וואונדער. וואויל. פּרואוון. פּאַרטײַאיש.

3.1.4 אָפּצוטיילן צוויי נאָכאַנאַנדיקע וואָקאַלן מ׳זאָל זיי ניט לייענען על פּי טעות ווי איין דיפטאָנג.

דערציאונג. העברעאיש. פריאיק.

הערה: צוליב אָט דעם „מחיצה⸗אלף“ (3.1.3 און 3.1.4) איז ניט נייטיק אין יידיש ניט קיין יִ און ניט קיין וּ. אַנדערשוואו דאַרף מען קיין יִ אויך ניט האָבן.

יידיש. יינגל. פריער. קיעוו.

3.2 דער שטומער עין

דער שטומער עין, וואָס אָדער ער איז אינגאַנצן שטום אָדער ער שטעלט מיט זיך פאָר אַ שווא, קומט

3.2.1 נאָך די ווײַטערדיקע אותיות:

(א) מם:

נעמען. קומען. שטאַמען.

(ב) נון:

באַנען. וואַזאָנען. מיינען.

(ג) נון גימל:

ברענגען. זינגען. קלינגען.

אָבער: ניט בײַ געבויגענע אַדיעקטיוון (אויף אַ לאַנגן וועג).

(ד) נון קוף:

בענקען. געדענקען. זינקען.

אָבער: ניט בײַ געבויגענע אַדיעקטיוון (מיט אַ פלינקן כאַפּ).

(ה) קאָנסאָנאַנט פּלוס למד:

אײַנוויקלען. גאָפּלען. שטאַפּלען.

(ו) אַוועלכן ניט איז אַקצענטירטן וואָקאַל:

אַרמייען. דרייען. קראָען.

3.2.2 ווען דער עין איז טייל פון שורש, און באַווײַזט זיך אין דער ערשטער פּערזאָן (יחיד) פון ווערב (איך מוטשע זיך, סטאַרע זיך):

מוטשען. סטאַרען. קוואַקען.

הערה א: אַנדערשוואו איז ניטאָ קיין שטומער עין.

אײַלן. בעטן. גרינדן. זאַכן. טיילן. לאָזן. נוצן. פּרובירן. קריכן. שיסן.

הערה ב: פאַר למד איז קיינמאָל ניטאָ קיין שטומער עין.

בעטל. געסל. ווינקל. צעטל. שליסל.

---

4

צוזאַמען אָדער באַזונדער

---

4.1 בײַ אַדווערבן

איינאיינציקע אַדווערבן שרײַבט מען צוזאַמען. אָפטמאָל דיפערענצירן זיך אַדווערבן פון קאָמבינאַציעס פון פּרעפּאָזיציע + אַדיעקטיוו, אַרטיקל + סובסטאַנטיוו א.א.וו.

אָבעראַמאָל (ווידעראַמאָל און אָבעראַמאָל. אָבער: בדרך כלל האַלט ער וואָרט, אָבער אַמאָל ניט)

אַדאַנק (אַדאַנק דיר בין איך דאָ. אָבער: אַ דאַנק!)

אַהערצו (ברענג עס אַהערצו! אָבער: קומען אַהער צו גאַסט)

אויפסנײַ

אונטערוועגנס

אַזייגער (פיר אַזייגער. אָבער: אַ זייגער וואָס גייט שלעכט)

איבעראַיאָר (מ׳וועט זיך טרעפן איבעראַיאָר. אָבער: איבער אַ יאָר קריגט מען זיך ניט, איבער הונדערט יאָר אפשר יאָ)

איבעראַכטאָג

איבערהויפּט

איבערמאָרגן

איינמאָל (שוין איינמאָל אַ קענער. אָבער: איין מאָל, צוויי מאָל, דרײַ מאָל)

אינאיינעם (לאָמיר גיין אינאיינעם. אָבער: אין איינעם אַ טאָג)

איגגאַנצן (אינגאַנצן אמת. אָבער: אין גאַנצן לאַנד)

אינגיכן (קומען אינגיכן. אָבער: אין גיכן עראָפּלאַן)

אינדערוואָכן

אינדערלופטן

אינדערפרי

אינמיטן

אַכלל (אַכלל, מ′דאַרף וואַרטן. אָבער: אַ כלל אַ שווערער)

אַלעמאָל

אַמאָל (אַמאָל איז געווען אַ מעשה. אָבער: ער איז דאָ געווען אַ מאָל צען)

אַניט (אַניט טויג ניט. אָבער: ער איז אַ ניט מיט אַ גאָרניט)

אַפּנים (אַפּנים ווייס(ט) ער וואָס ער רעדט. אָבער: אַ פּנים פון אַ קינד)

אַקיצור (אַקיצור, וואָס ווילסטו? אָבער: אַ קיצור פון יעדן אַרטיקל אין בוך)

אַשטייגער (וואָס אַשטייגער? אָבער: אַ שטייגער לעבן)

באַצײַטנס

בײַטאָג

בײַנאַכט

וויבאַלד

ווידעראַמאָל

וויפיל (וויפל)

מיטאַמאָל

נאָכאַמאָל

נאָכמיטיק

פאַראַיאָרן

פאַראיינוועגס

פאַראַכטאָגן

פאַרוואָס (פאַרוואָס קומסטו ניט? אָבער: פאַר וואָס און פאַר ווען)

פאַרטאָג

פאַרנאַכט

פאַרצײַטנס

פונדעסטוועגן

צוערשט

צופיל

צורו (צורו לאָזן. אָבער: די תיבה איז געקומען צו רו)

צוריקגערעדט

צוריקגעשמועסט

צוריקוועגס

קיינמאָל

4.2 בײַ סובסטאַנטיוון

נײַע ווערטער אויסגעפורעמטע פון צוויי אַלטע ווערטער שאַפן זיך כסדר. די אָרטאָגראַפיע איז דאָ בייגעוודיק, זי גיט די מעגלעכקײַט זיך צו באַנוצן מיט צוויי ווערטער סתם (אוניווערסיטעט סטודענט) און זי גיט סײַ דעם פּאָעט, סיי דעם מענטשן פון אַ גאַנץ יאָר, די פרײַהײַט צו שאַפן נײַע ווערטער (סוצקעווערס „פידלרויז“, פאַרלאַג „קינדערבוך“). אַחוץ דעם האַלט זיך די שפּראַך אין דעם פּרט גראַדע אין אַ תקופה פון איבערגאַנג. דער נאַטירלעכער היסטאָרישער פּראָצעס פירט אַוועק פונעם דײַטשישן מוסטער פון שרייבן צוזאַמען (לעקציעטור, קולטורבאַוועגונג) ביז צו דער מאָדערנער אינטערנאַציאָנאַלער טענדענץ אויף באַזונדער (לעקציע טור, קולטור באַוועגונג), אָפטמאָל בלייבנדיק שטיין ביי דער צווישנדיקער סטאַדיע פון שרייבן מיט אַ מקף (לעקציע⸗טור, קולטור⸗באַוועגונג). דער חוש פונעם שרײַבער איז דאָ וויכטיק. וואו אַ ספק דאַרף מען נוטה זײַן צו באַזונדערקײַט: אַ ספק צוזאַמען צי מיט אַ מקף איז דער דין — מיט אַ מקף; אַ ספק מיט אַ מקף צי באַזונדער איז דער דין — באַזונדער. דאָרטן וואו אַ שרײַבער וויל בפירוש שאַפן אַ נײַ איינאיינציק וואָרט איז אָבער דער דין: חומר בידי השרײַבער. די ווײַטערדיקע אָנווײַזונגען זײַנען געצילט צו שאַפן אַ סטאַנדאַרד בײַ אַ גרויסן טייל ווערטער אין דער איצטיקער איבערגאַנגס⸗תקופה.

4.2.1 צוזאַמען.

(א) צוויי סובסטאַנטיוון וואָס זײַנען ג ע ו ו אָ ר ן איין וואָרט שרײַבט מען ווי איין וואָרט.

אוראייניקל. זייגערמאַכער. טאָגבוך. יאָרצײַט. עלטערזיידע. קאָפּדרייעניש. קינדערגאָרטן. שרײַבמאַשינקע.

(ב) צוויי סובסטאַנטיוון וואָס מ׳וויל פאַרוואַנדלען אין איין וואָרט שרײַבט מען צוזאַמען (ס׳איז נאָך ניט קיין ראיה אַז דאָס נײַע וואָרט וועט זיך אָננעמען; אָפטמאָל זײַנען דאָס איינמאָליקע שאַפונגען, בפרט אין יידישן ליד).

הימלליכט. וואַנטגייער. וואַקסמענטש. שטערנוועג.

4.2.2 באַזונדער.

באַזונדער קען מען שרײַבן מען צונויפהעפטן וואו די ביידע באַשטאַנדטיילן זײַנען געבליבן צוויי (אָדער מער) באַזונדערע ווערטער; אין שטרענגן לעקסיקאָגראַפישן באַנוץ, און אין קורסן, ווערט גענוצט דער מקף אַלץ סימן פון אַ צונויפהעפט. 

אוניווערסיטעט סטודענט. בלוישטיין קולטור צענטער. י.ל. פּרץ ליטעראַטור פונדאַציע. קולטור געשיכטע. ראַדיאָ סטאַנציע. שלום אונטערהאַנדלונגען.

הערה: די וועלכע ווייכן בכלל פון שרײַבן באַזונדער, שרײַבן מיט אַ מקף אין די אַ ל ע פאַלן.

4.2.3 מיט אַ מקף.

מיט אַ מקף שרײַבט מען:

(א) טראַדיציאָנעלע יידישע נעמען וואָס באַשטייען פון צוויי נעמען; אויך טאָפּלטע פאַמיליע נעמען.

אבא⸗לייזער. יאַנקל⸗דוד. סימע⸗לאה. שרה⸗רבקה. צימערמאַן⸗ווײַנבערג. סעגאַלאָוויטש⸗האָפשטיין.

(ב) צונויפהעפטן וואָס באַשטייען פון דרײַ אָדער מער ווערטער, כדי קלאָר צו מאַכן די צווישן⸗שייכותן צווישן די עלעמענטן: דרום⸗מזרח יידיש (=דער דרום⸗מזרחדיקער דיאַלעקט פון יידיש, פּאָפּולער „אוקראַיניש“) ≠ דרום מזרח⸗יידיש (דער דרומדיקער טייל פון מזרחדיקן יידיש, וואָס נעמט אַרײַן סײַ דרום⸗מזרח יידיש, סײַ צענטראַל⸗מזרח יידיש — „פּויליש“).

(ג) צונויפהעפטן וואו דער ערשטער עלעמענט ענדיקט זיך מיטן סופיקס ⸗ם אָדער ⸗ן.

פאָלקס⸗אוניווערסיטעט. סטודענטן⸗פאַראיין. פרויען⸗אָרגאַניזאַציע.

אָבער: דאָרטן וואו דער צונויפהעפט איז נעוואָרן איין וואָרט, שרײַבט מען צוזאַמען.

וואָכנבלאַט. פאָלקסמענטש.

(ד) צונויפהעפטן וואו דער ערשטער עלעמענט איז אַ שורש פון אַ ווערב.

בלאָז⸗מאַשין. זע⸗מחיצה. טאַנץ⸗אָוונט. רעקאָרדיר⸗מאַשין. שטיי⸗לאָמפּ.

אָבער: דאָרטן וואו דער צונויפהעפט איז געוואָרן איין וואָרט שרײַבט מען צוזאַמען.

וואַכנאַכט. זוכצעטל.

(ה) אומעטום וואו מ׳האַלט אַז מיט אַ מקף איז קלאָרער (כל זמן מ׳האַלט נאָך אין דער סטאַדיע פון איבערגאַנג און אַ סך לייענער זײַנען אײַנגעוואוינט צום מקף).

בוף⸗געשעפט = בוך געשעפט. גאַז⸗לאָמפּ = גאַז לאָמפּ. וואַלד⸗הויז = וואַלד הויז.

4.3 בײַ אַדיעקטיוון

4.3.1 צונויפהעפטן פון צוויי אַדיעקטיוון שרײַבט מען מיט אַ מקף.

קולטור⸗היסטאָריש. גביריש⸗אויספײַנעריש. אַקאַדעמיש⸗וויסנשאַפטלעך.

4.3.2 אַדיעקטיוון וואָס באַשטייען פון צוויי אָדער מער עלעמענטן שרײַבט מען מיט אַ מקף:

גמילת⸗חסדימדיק. לשון⸗קודשדיק. צער⸗בעלי⸗חיימדיק.

---

5

פאַרשיידענע פּרטים

---

5.1 מ′, מען, מע

פאַרן ווערב גילטן אַלע דרײַ וואַריאַנטן.

מ׳גייט (אָפטסטער נוסח) = מען גייט = מע נייט.

5.2 ס′, עס, סע

פאַרן ווערב גילטן אַלע דרײַ וואַריאַנטן.

ס′איז גוט (אָפטסטער נוסח) = עס איז גוט = סע איז גוט.

5.3 די סופיקסן ⸗הײַט און ⸗קײַט

דאָרטן וואו מ׳נוצט דעם פּתח⸗צוויי⸗יודן, נוצט מען אים אויך בײַ די סופיקסן ⸗הײַט און ⸗קײַט, אָבער ניט בײַם אַדווערביאַלן סופיקס ⸗ערהייט.

שיינהײַט. יידישקײַט. פרײַהײַט. אָבער: פרײַערהייט.

5.4 די אָרדינאַלע ציפערן

בײַ די אָרדינאַלע ציפערן גיט מען צו די סופיקסן ⸗טער, ⸗טע, ⸗טן, ניט קוקנדיק וואָס פאָנעטיש הערט זיך אַ סמך אין טייל פאַלן. פאַראַן אויך פּובליקאַציעס וואו מ′האַלט זיך בײַם סמך וואו ער טרעפט זיך פאָנעטיש (20סטער וכדומה).

8טער\8טע\8טן. 13טער\13טע\13טן. 20טער\20טע\20טן. 69טער\69טע\69טן. 154טער\154טע\154טן.

5.5 די קלאַנגען דז, טש און נצ

די אַפריקאַטן דז, טש און נצ שרײַבט מען בפירוש.

אונדז, גאַנדז; בענטשן, מענטשן; פינצטער, פענצטער.

5.6 דער סופיקם ⸗יק

דער סופיקס ⸗יק שרײַבט זיך מיט אַ קוף, ניט מיט קיין גימל. אין חסידישן באַנוץ האַלט זיך אָבער פעסט דער גימל.

גלייביק, גלייביקע; וויכטיק, וויכטיקע.

5.7 דער סופיקם ⸗עך

די פאַרשיידענע ⸗עך סופיקסן (⸗לעך, ⸗עלעך) שרײַבן זיך מיט אַן עין (כאָטש הערן הערט זיך אָפט אַן a).

פאַרדריסלעך. קינדערלעך. קליינלעך. שטעטעלעך.

5.8 ווערטער וואָס שטאַמען פון לשון קודש

5.8.1 חסר און מלא בײַם חיריק.

(א) פאַר איין קאָנסאָנאַנט שרײַבט מען מלא (אַחוץ דאָרטן וואו עס האָט זיך איינגעפעסטיקט אַ טראַדיציע צו שרײַבן חסר, אַשטייגער: נסים).

ביטול. חילול השם. כיבוד אב. מידה. נידה. קליפּה. שיטה.

(ב) פאַר צוויי קאָנסאָנאַנטן איז גלייכער צו שרײַבן חסר.

מדבר. מסחר. מזרח. מלחמה. מנחה. מסחר. מצווה. נבזה. נסתר. פּנחס. פּנקס. פּרקי אבות.

(ג) דאָרטן וואו אַ וואָרט הייבט זיך אָן מיט אַ יוד מיט אַ חיריק, איז גלײַכער צו שרײַבן מיט איין יוד.

יחוד. יחוס. יראת הכבוד. ישוב הדעת. ישראל.

5.8.2 חסר און מלא בײַם מלאפּום.

בײַם מלאפּום האָט זיך אײַנגעפעסטיקט די טראַדיציע צו שרייבן מלא, ניט שייך וויפל קאָנסאָנאַנטן ס׳קומען דערנאָך.

בושה. חופּה. חוש. נוסח. טומטום. יקום פּורקן. שולחן ערוך.

5.8.3 חסר און מלא בײַם חולם.

מים חולם שרײַבט מען בדרך כלל מלא.

דוחק. חושך. לומדות. סוחר. עולם הבא. שוטה. שומר.

בײַ עטלעכע ווערטער זײַנען דאָ פּאַראַלעלע שרײַבונגען.

כח = כוח. מח = מוח.

בײַ אַנדערע איז פאַראַן אַ פעסטע טראַדיציע אויף חסר.

כהן. נח.

5.8.4 קמץ⸗אלף און פּתח⸗אלף.

מ׳מעג שטעלן אָדער ניט שטעלן קמץ און פּתח בײַ ווערטער וואָס שטאַמען פון לשון קודש און אַראַמיש. דער מנהג איז ניט צו שטעלן, בפרט אין דער שיינער ליטעראַטור (ניט שייך צי דער אלף האָט אַ קמץ צי אַ פּתח אין לשון קודש אָדער אַראַמיש).

אבידה. אדם הראשון. אסור. אבידה. אפּיקורסות. גבאות. דוגמאות. רמאות.

דווקא דאָס פעלן פון אַ נקודה קומט צו הילף בײַם לייענען. ס׳גיט אַ וויזועלן סיגנאַל, אַז דאָ איז אַ וואָרט פון לשון קודש וואָס לייענט זיך ניט לויט דער פאָנעטישער סיסטעם. דער לייענער וועט זיך ניט נאַרן אַז דאָס וואָרט, טאָמער קען ער עס ניט, קען מען לייענען פאָנעטיש.

מ׳שטעלט אָבער יאָ אַ פּתח בײַם אָנהייב פון אַדווערבן און פּרעפּאָזיציעס (וואו דער אלף פונקציאָנירט ווי דער פּרעפיקס אין דער פאָנעטישער סיסטעם).

אַדרבא. אַוודאי. אַחוץ. אַכלל. אַפילו. אַקיצור.

5.9 ראשי תיבות און קירצונגען

5.9.1 ראשי תיבות וואָס שטאַמען פון לשון קודש.

ראשי תיבות וואָס שטאַמען פון לשון קודש שרײַבן זיך מיט צוויי שטריכעלעך (″) פאַרן לעצטן אות.

ב″ה = ברוך השם. בחדר″ג = בחרם דרבינו גרשום. ז″ל = זכרונו לברכה. נ″י = נרו יאיר. ע″ה = עליו השלום. ע″ש = עיקר שכחתי.

דאָרטן וואו די ראשי תיבות זײַנען געוואָרן ווערטער פאַר זיך (אַקראָנימען), מעג מען שרײַבן אָדער ניט שרײַבן די צוויי שטריכעלעך.

חב″ד = חבד. ש″ס = שס. תנ″ך = תנך.

בײַ נעמען פון רבנים איז אָנגענומען דווקא צו נוצן די שטריכעלעך.

דער ב″ח. דער גר″א. דער רמ″א. דער ש″ך.

5.9.2 קירצונגען וואָס שטאַמען פון לשון קודש.

קירצונגען וואָס שטומען פון לשון קודש שרײַבן זיך מיט איין שטריכל סוף וואָרט:

חנא בר′ שלמה. ר′ יוסף. ה′ יתברך.

5.9.3 נומעראַציע מיטן יידישן אלף⸗בית.

בײַ ציפערן, דאַטעס און יאָרן, וואָס שרײַבן זיך מיטן יידישן אלף⸗בית, נוצט מען איין שטריכל בײַ קיצורים וואָס באַשטייען פון איין אות, צוויי שטריכעלעך (פאַרן לעצטן אות), בײַ מער ווי איין אות.

ד′ אמות. ז′ אייר תרנ″ז. י″ג שבט תשנ″ד.

5.9.4 אַלע אַנדערע קירצונגען.

ביײַ אַלע אַנדערע קירצונגען, נוצט מען אַן איינאיינציקן פּונקט נאָך יעדן פאַרקירצטן וואָרט, ניט שייך צי עס האַנדלט זיך אין איין פאַרקירצטן וואָרט צי מער ווי איין וואָרט. בײַם וואָרט דאָקטער (אַלס טיטל), האָט זיך אײַנגעפעסטיקט אַ טראַדיציע שרײַבן מיט צוויי שטריכעלעך (ד״ר).

א.א. = און אַנדערע. א.א.וו. = און אַזוי ווײַטער. ד.ה. = דאָס הייסט. יאַנ. = יאנואר. נ.ב. = נאָכבאַמערקונג. נ.י. = ניו⸗יאָרק. סעפּט. = סעפּטעמבער. סעק. = סעקרעטאַר. פגל. = פאַרגלייכן. צ.ב. = צום ביישפּיל. רעד. = רעדאַקטאָר.

אָבער: ב. = באַנד, בב. = רענד; ז. = זײַט, זז. = זײַטן; נ. = נומער, ננ. = נומערן.

---

6

געבליבענע וואַריאַציעס

---

פאַראַן צוויי ענינים וואו ס′איז פאַרבליבן אַ פּרינציפּיעלער אונטערשייד צווישן דער „טראַדיציאָנעלער וועלט“ און דער „ליטעראַרישער וועלט“. די כלל⸗תקנות קומען דאָ אויפצייכענען די וואַריאַציע, תמיד האַלטן פאַרן אויג, אַז די צוקונפט פון דער לעבעדיקער שפּראַך ליגט אין די הענט פון חסידיש⸗חרדישן עולם, אַזוי אַרום אַז דער אלף איז עלול ווידער ווערן די נאָרמע.

6.1 איד, אידיש, אינגל — ייד, יידיש, יינגל

אין דער טראַדיציאָנעלער וועלט שרײַבט זיך מיט אלף.

איד. אידיש. אינגל. אינגער.

אין דער מאָדערנער ליטעראַטור שרײַבט זיך מיט צוויי יודן.

ייד. יידיש. יינגל. יינגער.

6.2 די גראַמאַטישע אַפּאָסטראָפן

די גראַמאַטישע אַפּאָסטראָפן זײַנען די אַפּאָסטראָפן וואָס קומען אָנווײַזן אויפן פּאָסעסיוו (לאה′ס בלײַער. משה′ס בוך. דעם שוחט′ס חלף. דעם טאַטנ′ס וואָרט) און אויף די אָביעקטיווע בייגפאַלן (אַקוזאַטיוו און דאַטיוו) ביײַ נעמען (גערעדט מיט בתיה′ן. געזען שלמה′ן. אַ נײַע טענה צו גאָלדבערג′ן). אין דער טראַדיציאָנעלער וועלט נוצט מען בדרך כלל די גראַמאַטישע אַפּאָסטראָפן קאָנסעקווענט. אין דער ליטעראַרישער וועלט נוצט מען זיי ניט (לאהס בלײַער. משהס בוך. דעם שוחטס חלף. דעם טאַטנס וואָרט; גערעדט מיט בתיהן. געזען שלמהן. אַ נײַע טענה צו גאָלדבערגן).

6.2.1 אָנווײַזונגען צו דער טראַדיציאָנעלער סיסטעם.

(א) אין דער טראַדיציאָנעלער סיסטעם דאַרף מען דעם אַפּאָסטראָף בײַ די אָביעקטיווע בייגפאַלן נוצן נאָר בײַ פּרט⸗נעמען, ניט בײַ אַנדערע סובסטאַנטיוון וואָס שטעלן מיט זיך פאָר מענטשן.

גערעדט מיט חיים⸗מאיר′ן. מיט סימע⸗לאה′ן. מיט גרינבערג′ן. אָבער: מיטן טאַטן. מיט דער מאַמען.

(ב) בײַ קאָנטראַקציעס שטעלט מען ניט קיין אַפּאָסטראָף.

אויפן. אונטערן. איבערן. לויטן. מיטן. נאָכן. פונעם.

(ג) מ′דאַרף ניט קיין „עטימאָלאָגישן אַפּאָסטראָף“ אויף אײַנצוטיילן ווערטער לויט זייער אָפּשטאַם; פונדעסטוועגן האַלט ער זיך אין חסידישן באַנוץ.

אַוועקגנבענען. גשמיותדיק. פאַרמסרן. רוחניותדיק. תכשיטל.

6.2.2 אָנווײַזונגען צו דער ליטעראַרישער סיסטעם.

(א) אַפילו אין די שטרענגערע נוסחאות פון דער ליטעראַרישער סיסטעם, נוצט מען די גראַמאַטישע אַפּאָסטראָפן בײַ זעלטענע נעמען וואָס זײַנען דעם יידישן לייענער ניט באַקאַנט, אַשטייגער: טאָקיקאָ′ס בוך, גערעדט מיט טאָקיקאָ′ן, ווײַל „טאָקיקאָ“ איז ניט קיין באַקאַנטער נאָמען און אָן דעם אַפּאָסטראָף איז אָדער שווערער צו לייענען (טאָקיקאָס) אָדער מ׳קען אַרײַנפאַלן אין אַ טעות (היות ווי די אָביעקטיווע בייגפאַלן בײַ פּרט⸗נעמען זײַנען סײַ ווי ניט אָבליגאַטאָריש, קען מען ניט וויסן, אָן אַן אַפּאָסטראָף, צי דער נאָמען איז „טאָקיקאָ“ צי „טאָקיקאָן“).

(ב) גראַדע אין די ליטעראַרישע קרײַזן זײַנען דאָ וואָסאַמאָל מער סטודענטן וועמען טראַדיציאָנעלע יידישע נעמען זײַנען ניט באַקאַנט, און אין דער נײַער ליטעראַטור שרײַבט זין וואָסאַמאָל מער וועגן מענטשן וואָס געהערן ניט דער טראַדיציאָנעלער יידישער וועלט. וואו אַ ספק דאַרף מען דעם אַפּאָסטראָף שטעלן.

קומען מיט בלומע′ן ≠ קומען מיט בלומען. אַ בריוו פון פעלישיאַ′ן. עמאַ′ס ענטפער. דעקאַרט′ס פילאָסאָפיע. שלמה מוינע′ס (= שלמה בן מוינע) ≠ שלמה מוינעס (וואו דער פאַמיליע⸗נאָמען איז „מוינעס“).

---

7

אָרטאָגראַפישע רשימה

---

א

א.א. = און אַנדערע

א.א.וו. = און אַזוי ווײַטער

אָבזערוואַציע (אָבסערוואַציע)

אָבזערווירן (אָבסערווירן)

אָבעראַמאָל

א.ג. = אַזוי גערופענע(ר)

אגב (אַגב)

אַדאַנק

א.ד.ג. = און דאָס גלײַכן

א.ד.ט. = אויף דער טעמע

אַדרבא (אַדרבה)

אַהערצו

א.וו. = און ווײַטער(דיקע)

אַוואו

אויבערפלעכלעך

אויטאָמאָביל (אָטאָמאָביל)

אויסגעפינס

אויסדרוק

אויסדריקן

אויסנאַם

אויסערלעך

אויספּרואוון

אויספירלען

אויף

אויפאַמאָל

אויפלאַגע

אויפמערקזאַמקײַט

אויפן

אויפסנײַ

אויפריכטיק

אוממעגלעך

אוממעגלעכקײַט

אומעטום

אומפּאַרטייאיש

אומרואיק

אונגאַריש

אונגאַרן

אונדז

אונדזער

אונטערוועגנס

אונטערן

אונטערשייד

אוקראַינע (אוקראַאינע)

אוראייניקל

אוראַלט

אַזייגער

אָטאָ די (אָט אָ די)

אַטעאיזם

אָטעמען

איבעראַיאָר

איבעראַכטאָג

איבעראַנאַנד

איבערגענוג

איבערהויפּט

איבערמאָרגן

אידיי (אידעע)

אידייאיש (אידעאיש)

אײַ אײַ אײַ!

אייבערראַבינער (אויבערראַבינער)

אייגנאַרטיק

אייגנטלעך

איינאונאיינציק

איינגעוואוינט (איינגעוויינט)

אײַנדרוק

איינמאָל

אייערנעכטן

אייראָפּעאיש

אינאיינעם

אינגאַנצן

אינגיכן

אינדערוואָכן

אינדערלופטן

אינדערפרי

אינדרויסן

אין דר′ערד

אינהאַלט

אין יעדן פאַל

אינטואיציע

אינמיטן

אינעווייניק

אַכלל (הכלל)

אַכציקסטער = 80טער (\80סטער)

אַכצנטער (אַכצעטער) = 18טער

אַלדאָסבייז (אַלדאָס בייז)

אַלדאָסגוטס (אַלדאָס גוטס)

אַלס (אַלץ)

אַלעמאָל

אַלעמערשטן

אַלערליי

אַלערלייאיקע

אַלץ

אַלצאיינס

אַמאָל

אַמבעסטן

אַמערנסטן

אַמערסטנס

אָנגענעם (אײַנגענאַם)

א.נ. = אויפן נאָמען (פון)

אַנדערש

אָנהייב

אָנהייבן

אַנטלײַאונג

אַנטשולדיקן זיך

אַניט (אַנישט)

אָנערקענונג (אַנערקענונג)

אָנערקענען (אַנערקענען)

אָנשטאָט (אַנשטאָט)

אָנשטענדיק

אַסאָציאירט

אַפּנים

אַפּשיטא

אָפטמאָל

אַפריער

אָקט. = אָקטאָבער

אַקיצור (הקיצור)

אַראַמיש (אַראַמעאיש)

אַרבעטער

אָרגאַניזאַציע

אַרויסציען

אַרויסרייד (אַרויסרעד)

אַרכעאיזם

אַרכעאיש

אַשטייגער

---

בּ

ב. = באַנד

באַאומרואיקן

באַאײַנפלוסן

באַדײַט (באַטײַט)

באַדײַטונג (באַטײַטונג)

באַדײַטן (באַטײַטן)

באַוואונדערן

באַוואוסטזיניק

באַוואוסטזיניקײַט

באָיקאָט

באַלעבאַטיש

באַלענאָס

באָלשאָי

באַנוצן

באַן⸗סטאַנציע

באַציאונג

באַצײַטנס

באַציען

באַרואיקן

באַשאַפונג

בב. = בענד

בוים (רבים: ביימער)

ביזן

בײַטאָג

בײַנאַכט

ביכער פאַרלאַג (ביכער⸗פאַרלאַג)

בלוי (בלאָ)

בלויאינקע (גלאָאינקע)

בליען

בסודותדיק

בעדואינער

בעל מלאכה, בעל שם = בעל⸗מלאכה, בעל⸗שם א.א.וו.

בפירושדיק

בראָנז (בראָנדז)

בראָנפן (בראַנפן)

בראשיתדיק

---

ג

גאָרנישט (גאָרניט)

גאָרנישניט (גאָרניטניט)

גבורהשאַפט

גוואַלד (געוואַלד)

גוייש (גויאיש)

גויים (גוים)

גזלענען (גזלען)

גייאיק

גיין אינפיניטיוו (מיר, זיי: גייען)

גלויבן סובסטאַנטיוו

גליאיק

גלייבן (גלויבן) ווערב

גלייכבאַרעכטיקט

גלײַכצײַטיק

גנבענען

געבוירן (געבאָרן)

געבוירנטאָג (געבאָרנטאָג)

געבורטסטאָג

געוואוינהײַט

געוואויר (געוואָר)

געוואונטשן

געוואַקסן

געוויינלעך (געוויינטלעך)

געווען (געוועזן)

געטאָן (געטון)

גענדזנפיסלעך

געשוואוירן (געשוואָרן)

געשריען (געשריגן)

גראַדע (גראָד)

גרוי (גראָ)

גרויאינקע (גראָאינקע)

גרוס

גריסן

---

ד

ד′ אמות (דלד אמות)

דאגהנען (דאגהן)

דאַוונען (דאַווענען)

דאַכטן (דוכטן)

דאָלאַר (דאָלער)

דאָנערשטיק

דאָקטער (דאָקטאָר)

ד.ה. = דאָס הייסט

דוגמא (רבים: דזגמאות, דוגמות)

דור

דורותדיק

דורכאויס

דורכן

דורשטיק (דאָרשטיק)

דײַטש (די שפּראַך)

דײַטשיש אַדיעקטיוו = דײַטש (אין אַ דײַטש(יש)ער שטאָט, די דײַטש(יש)ע ליטעראַטור)

דינסטיק

דעמאָלט (דעמלט, יעמאָלט, דאַמאָלס, דאַמאָלסט, דענסטמאָל, דענצמאָל)

דעצ. = דעצעמבער

דערהרגענען

דערווײַל (דערווײַלע)

דערוויילן

דערלויבעניש

דערלייגן

דערמאָנען (דערמאַנען)

דערנענטערן (דערנעענטערן)

דערפאָלג

דערפילן

דערפינדונג

דערציאונג

דערציען

דערשיטערן

דערשײַנען

ד.צ.וו. = דאָס ציטירטע ווערק

ד״ר (דר.)

דרוקפעלער

דרײַסיקסטער = 30טער (30סטער)

דרײַצנטער (דרײַצעטער) = 13טער

דרשענען (דרשען)

---

ה

האַלדז

האַנטשריפט

האַרצווייטיק

האַרצקלעמעניש

האַיאָר (היי⸗יאָר)

הלכהש

העברעאיזם

העברעאיסט

העברעאיש

העראָאיש

---

וו

וואו

וואואַהין

וואוהין

וואויל

וואוילגעלערנט

וואוילטאָג

וואוילטעטיק

וואוילער יונג

וואוינען

וואולקאַן

וואונד

וואונדער

וואונדערלעך

וואונטש

וואונק

וואוקס

וואָסאַמאָל

וואָס פאַראַ (וואָס פאַר אַ)

וואָרענען

וויבאַלד

ווידעראַמאָל

ווייטיק

ווינטשן

וויפל (וויפיל)

וועכנטלעך

וועמענס

ועד הרבנים

---

ז

ז. = זײַט

זאַלבענאַנד

זאַלבעפערט

זאַלבעצווייט

זומערפייגעלע

זונטיק

זז. = זײַטן

זיבעציקסטער = 70טער (70סטער)

זיבעצנטער (זיבעצעמער) = 17טער

זייגערמאַכער

זײַט (זענט)

זײַנען (זענען)

זעאונג

זעכציקסטער = 60טער (60סטער)

זעכצנטער (זעכצעטער) = 16טער

זעלבסטפאַרשטענדלעך

זעלבשטענדיק

זען אינפיניטיוו (מיר, זיי: זעען)

זענט (זײַט)

זענען (זײַנען)

זשאַנער (רבים: זשאַנרען, זשאַנערס)

---

ח

חודשלעך

חסרון (רבים: חסרונות)

חתמענען (התמען)

---

ט

טאָגבוך

טאָלסטאָי

טאָן (טון)

טואונג

טויאיק

טיילמאָל

---

י

יאָ (יע)

יאַנ. = יאַנואַר

יאַרמולקע (יאַרמלקע)

יאָרצײַט

י.ה. = יאָרהונדערט

יונגערמאַן

יונגעלײַט

יחוס

ייד (איד)

יידיש (אידיש)

יידישקײַט (אידישקײַט)

יינגל (אינגל)

יישר כח (ש׳כח)

יסודותדיק

יראת הכבוד

ישוב

---

כּ

כהן

כח (כוח)

כוחות

---

ל

לאַטיין

לאָיאַל

ליטע (ליטא)

לייענען

---

מ

מ׳ (מען, מע)

מאַי

מאַיאיק

מאַכאַרײַקע (מאַכערײַקע)

מאָנטיק (מאָנטאָג)

מדבר

מ.ה.ד. = מיטל⸗הויך⸗דײַטש

מוז⸗זאַך

מח (מוח)

מוחות

מוצאי שבת

מזרח

מזרח יידיש

מיטאַמאָל

מימיק (מיטאָג)

מיטן

מיספאַרשטענדעניש

מלחמה

מנחה

מסחר

מענלעך

מעגלעכקײַט

מענטש

מענטשלעכקײַט

מעסיק

מערב יידיש

מערץ

מצווה

מקור (רבים: מקורות, מקורים)

מר. = מיסטער

מרס. = מיסעס

מ׳שטיינס געזאָגט (מישטיינס געזאָגט)

משפּחה

משפּט

---

נ

נ. = נומער

נאַאיוו

נאָכאַמאָל

נאָוו = נאָוועמבער

נאָך אַלעמען (נאָכאַלעמען)

נאָכאַנאַנד

נאָכמיטיק (נאָכמיטאָג)

נאָענט (נאָנט)

נאָר

נבזה

נ.ה.ד. = ניי⸗הויך⸗דײַטש

נוציק

נוצן (ניצן) ווערב

נוצן (נוץ) סובסטאַנטיוו

נ.י. = ניו⸗יאָרק

נ″י = גרו יאיר

ניט (נישט)

נייטיק (נויטיק)

נײַ⸗יאָר

נײַנציקסטער = 90טער (90סטער)

נײַנצנטער (נײַנצעטער) = 19טער

נײַעס (נײַס)

ניצלעך

נישט (ניט)

ננ. = נומערן

נסתר

נעענטער (נענטער)

---

ס

ס′ (עס, סע)

סואוואַלק

סואווענער

סײַ ווי סײַ

סעפּט. = סעפּטעמבער

---

ע

עלטערבאָבע

עלטערזיידע

עלף

עלפטער = 11טער

עמעצער (אימיצער)

ענטפער

עסייאיסט

עקזיסטירן (עקסיסטירן)

עקזיסטענץ (עקסיסטענץ)

ערב יום⸗סוב

ערנסט

---

פּ

פּארטייאיש

פּויפּסט (פּויפּס)

פּיאָנער

פּלוצעם (פּלוצים)

פּנחס

פּנקס

פּראָזאַאיקער

פּראָפ. = פּראָפעסאָר

פּרואוו

פּרואוואונג

פּרואוון

---

פ

פאָלגנדיק

פאָלקסטימלעך

פאַלש

פאַראַ (פאַר אַ)

פאַראַיאָרן

פאַראיין

פאַראייניקט

פאַראיינוועגס

פאַראַכטאָגן

פאַראַנטוואָרטלעך

פאַראַנטוואָרטלעכקײַט

פאַרדרוס (פאַרדראָס)

פאַרדריסלעך

פאָרהאַנג

פאַרוואונדן

פאַרוואָס

פאָראויס (פאָרויס)

פאָרט

פאַרטאָג

פאַרלוירן (פאַרלאָרן)

פאָרלייענען

פאָרם (רבים: פאָרמען)

פאָרמע (רבים: פאָרמעס, פאָרמען)

פאַרנאַכט

פאַרסכהכלען

פאַרענטפערן זיך

פאַרצײַטנס

פאַרשוואונדן ווערן

פאַרשווינדן

פאָרשטעלן

פאַרשיידענע (פאַרשידענע)

פאָרשלאַג

פאָרשלאָגן

פאָרשן

פאַרשעמט

פגל. = פאַרגלײַך, פאַרגלײַכן

פון דאַנעט (פון דאַנען)

פון וואַנעט (פון וואַנען)

פונדעסטוועגן

פופציקסטער = 50טער (50סטער)

פופצנטער (פופצעטער) = 15טער

פײַנט (פײַנד) סובסטאַנטיוו

פײַנט האָבן

פײַנטשאַפט (פײַנדשאַפט)

פילאָסאָף (פילאָזאָף)

פילאָזאָפיע (פילאָסאָפיע)

פינף

פינפטער = 5טער

פינצטער

פעאיק

פעאיקײַט

פעב. = פעברואַר

פעלז (פעלדז)

פענצטער

פערטער = 4טער

פערציקסטער = 40טער (40סטער)

פערצנטער (פערצעטער) = 14טער

פראַנצייזיש (פראַנצויזיש)

פריאיק

פרײַטיק

פרײַנט „קרוב“

פרײַנד (פרײַנט) „חבר“

פרײַנטשאַפט (פרײַנדשאַפט) „חברשאַפט“

פרײַנטלעך (פרײַנדלעך)

פריער

---

צ

צ.ב. = צום בײַשפּיל

צואוואַקסן

צואוואוקס

צו גאַסט

צוואַנציק

צוואַנציקסטער = 20טער (20סטער)

צווישן

צוועלף

צוועלפטער = 12טער

צוים (צאַם)

צוניץ קומען

צוערשט

צופאַל

צופיל

צוציאיק

צוציענדיק

צורו

צוריק

צוריקגערעדט

צוריקגעשמועסט

צוריקוועגס

צורעכטמאַכן

צושטאַנד

צענדליק

צפון יידיש

---

ק

קאָפּדרייעניש

קאָפּווייטיק

קוים (קאַם)

קולטור אָוונט (קולטור⸗אָוונט)

קולטור געשיכטע (קולטור⸗געשיכטע)

קולטור פאַרבאַנד (קולטור⸗פאַרבאַנד)

קולטור קאָנגרעס (קולטור⸗קאָנגרעס)

קומעדיק (קומענדיק)

קײַלעכדיק (קיילעכיק)

קיינמאָל

קינדערגאָרטן

קלײַבן

קנאה

קעגנאיבער

קעניג (קיניג)

קענען (קאָנען)

קרובהשאַפט

---

ר

ראָל (ראָלע)

ראַנדעוואו

רואינירן

רואיק

רייכערן (רויכערן)

רײַזע

רעד. = רעדאַקטאָר, רעדאַקטאָרן, רעדאַגירט

רעדן (ריידן)

רעפאָרם

---

ש

שאַנדע (שאַנד)

שבת צו נאַכט (שבתע⸗נאַכט)

שול

שטאַנדפּונקט

שטאָק

שטייאיק

שייכותדיק

שיק⸗יינגל

שנייאיק

שעה (רבים: שעהן)

שעפערישקײַט

שקיעהדיק

שרײַבמאַשינקע

---

שׂ

שמחה

שנאה

שריפה

---

תּ

תהלים (תהילים)

תמעוואַטע

תשעה⸗באב

---

◊

Digitized by Andrey Rozenberg

---

---

by Dovid Katz                                            Index in English

• הירשע⸗דוד כ″ץ
• ווילנע, אויף אַלעקסאַנדראָווסקע בולוואַר
• דאָנערשטיק, זעכצן טעג אין סיוון תשפ″ה \ דעם 12טן יוני 2025

Edit

---

---

Mažasis žydų gyvenimo tarpukario Lietuvoje muziejus

Mini-Museum of Jewish Life in the Interwar Lithuanian Republic

by Dovid Katz

EXHIBIT № 32

See also: Yiddish Mini-Museum of Old Jewish Vilna

---

◊

די וואַלן אין אַ (קאָוונער?) שול פאַר די אַמטן פון: „געלערנטער“, „גבאי“, און „גזבר“

(מאָנטיק כ″ו אייר ת″ש \ דעם 3טן יולי 1940)

◊

◊

  דאָס איז אַ וואַל⸗צעטל (14 אויף 17.5 צמ די גרייס) אויף אויסצוקלײַבן דעמאָקראַטיש די יחידים אויף צו פאַרנעמען אָטאָ די דרײַ פּאָזיציעס: (א) „געלערנטער“, (ב) „גבאי“, און (ג) „גזבר“ (קאַסירער, פינאַנץ⸗דירעקטאָר) אין אַ שול (בײַ ליטוואַקעס ע″פּ רוב: קלויז) אין דער אומאָפּהענגיקער צווישנמלחמהדיקער ליטע. דאָס איז געווען מאָנטיק, זעקס⸗און⸗צוואַנציק טעג אין אייר ת″ש (דעם דריטן יוני 1940), דאָס הייסט קורץ פאַר דער געצוואונגענער סאָוויעטיזאַציע פון זומער 1940 און אַ קאַפּ מער ווי אַ יאָר פאַרן אָנהייב פון חורבן ליטע דעם 23טן יוני 1941.

  אַלצדינג ווערט געגעבן אויף יידיש צי העברעאיש א ו ן אויף ליטוויש, אפשר אַ סימן אַז דאָס איז געווען אַ גרעסערע שול, אפשר אין קאָוונע גופא? גאָר טשיקאַווע איז דער אַמט וואָס רופט זיך דאָ „געלערנטער“, אַ סברא ענלעך אויף דעם וואָס האָט זיך דור דורות אָנגערופן „אַ חָבר“ (מיט אַ קמץ). צריך עיון.

  מן הסתם וועלן ספּעציאַליסטן דערקענען אַוועמען⸗ניט⸗איז פון די קאַנדידאַטן, צי די אויסגעשטריכענע (דורכגעפאַלענע) — בערל דאָנסקי, שלמה וואָלפּערט, נחום שטערן, הירש קרעמער, דובער וואַרשאַווסקי;  צי די דערגאַנגענע (דערפאָלגעדיקע) — אפרים דאָנסקי, יעקב ראַבינאָוויץ, און שמעון ראַבינאָוויץ. טשיקאַווע זײַנען אויך פאַרשיידענע פּרטים פון די ליטווישע פאָרמעס פון די נעמען פון אָטאָ די יחידים. 

  צי האָט זיך אַווער פון זיי זיך אויסגעראַטעוועט פון אָנקומענדיקן חורבן ליטא?

 

---

---

---

Mažasis žydų gyvenimo tarpukario Lietuvoje muziejus

Mini-Museum of Jewish Life in the Interwar Lithuanian Republic

by Dovid Katz

EXHIBIT № 31

See also: Yiddish Mini-Museum of Old Jewish Vilna

---

◊

פּלאַקאַט פון ליטווישן מלוכהשן טעאַטער אויף דרײַ שפּראַכן (ליטוויש, רוסיש, יידיש) רעקלאַמירנדיק די קאָוונער פאָרשטעלונג פון אַ פאַרס פון דראַמאַטורג ניקאָלאַי דמיטריעוויטש פּאַוולאָוו

(דעם 25טן מאַי 1925)

◊

  דאָס איז אַ וואַל⸗צעטל פון די וואַלן בײַ אַ שול (\קלויז \בית מדרש) אין ליטע\ דאַטירט כ″ו אייר ת″ש \ דעם 3טן יולי 1940, 

 

---

---

Mažasis žydų gyvenimo tarpukario Lietuvoje muziejus

Mini-Museum of Jewish Life in the Interwar Lithuanian Republic

by Dovid Katz

EXHIBIT № 31

See also: Yiddish Mini-Museum of Old Jewish Vilna

---

◊

פּלאַקאַט פון ליטווישן מלוכהשן טעאַטער אויף דרײַ שפּראַכן (ליטוויש, רוסיש, יידיש) רעקלאַמירנדיק די קאָוונער פאָרשטעלונג פון אַ פאַרס פון דראַמאַטורג ניקאָלאַי דמיטריעוויטש פּאַוולאָוו

(דעם 25טן מאַי 1925)

◊

  דאָס איז אַ גרויס⸗פאָרמאַטעדיקער פּלאַקאַט (אַן ערך 70 אויף 100 צמ), וואָס רעקלאַמירט מיט קידוש לבנה אותיות די פאָרשטעלונג בײַם ליטווישן מלוכהשן טעאַטער אין קאָוונע פונעם קאָמעדיע⸗פאַרס אין פיר אַקטן, „אויפן שוועל פון גרויסע געשעענישן“ פונעם דראַמאַטורג ניקאָלאַי דמיטריעוויטש פּאַוולאָוו (1803 — 1864). אינעם הויפּט⸗טעקסט אויף ליטוויש אויבנאָן ווערט אַנאָנסירט אַז די פאָרשטעלונג וועט זײַן אויף רוסיש. אונטערן ליטווישן טעקסט גייען די טעקסטן (פון רעכטס) אויף יידיש און (פון לינקס) אויף רוסיש.

 די ברייטהאַרציקײַט בײַם געבן דעם אַנאָנס אין דער מלוכה⸗שפּראַך ווי אויך אויף צוויי וויכטיקע מיעוט⸗לשונות, און בכלל אין דערלאַנגען דעם עולם אַ פאָרשטעלונג אויף איינער פון אָט די מיעוט⸗שפּראַכן, איז כאַראַקטעריסטיש פאַרן גײַסט פון דער אומאָפּהענגיקער ליטווישער רעפּובליק (בײַ יידן אומפאָרמעל: „די קאָוונער ליטע“) אין די מיטן צוואַנציקער יאָרן.

  אין אַלע דרײַ שפּראַכן ווערט געמאָלדן, אַז די גאַנצע הכנסה פונעם ספּעקטאַקל וועט גיין לטובת דער געזעלשאַפט „גיכע הילף“.

  די פאָרשטעלונג איז אויפגעפירט געוואָרן פּינקטלעך מיט הונדערט יאָר צוריק — דעם 25טן מאַי 1925.

  אויסשניט פון בלויז דעם יידישן טעקסט: 

---

---

---

OPINION | LEGACY OF 23 JUNE 1941 | 2011 ATTEMPTS TO SANITIZE THE LAF  |  LAF’S INTENTIONS IN WRITING | ŠKIRPA’S PLANS | COLLABORATORS GLORIFIED | LITHUANIAN JEWISH AFFAIRS | CHRISTIAN-JEWISH RELATIONS

◊

OPINION

◊

The eminent Harvard and Univ. of Chicago educated American-Lithuanian professor and public affairs analyst, Kęstutis Girnius, tried a decade and a half ago to mobilize support for a far-right inspired dry-clean of the “Lithuanian Activist Front” (LAF, Lietuvių aktyvistų frontas, “white armbanders”) which was the 1941 organization that did not shoot a rabbit when the Soviets were in power (1940-1941) but began to murder thousands of innocent Jewish neighbors the moment the Soviet army started its panicked flight eastward, and there was no authority to stop them. Hitler’s local henchmen declared an “independence” that included the oath of loyalty to Adolf Hitler, the commitment to rid Lithuania of all its Jews, and the unleashing of barbaric murder before the Germans even arrived or set up their control. Any true friend of Lithuania will understand that this is the kind of pro-fascist revisionism that beautiful, modern, tolerant, democratic Lithuania needs like a hole in the head.

Girnius’s gushing public announcement of the new initiative to whitewash the LAF was announced in an article in Delfi.lt this week, heralding the formation of a group of Conservative (Homeland Union party) members of parliament who are forming a “collegium” for this  task. If that’s correct, it would, in one fell swoop, undermine the magnificent contributions of so many great truth-telling Lithuanian ethicists of the past three and a half decades, including Vytenis Povilas Andriukaitis, Evaldas Balčiūnas, Saulius Beržinis, Aleksandras Bosas, Valentinas Brandišauskas, Algirdas Brazauskas, Leonidas Donskis, Silvia Foti, Andrius Kulikauskas, Liudas Truska, Rūta Vanagaitė, Nida Vasiliauskaitė, Tomas Venclova, Linas Vildžiūnas, and numerous others.

Continue reading

---

---

OPINION | YIDDISH AFFAIRS | LITVAK ISSUES | MUSEUMS

◊

by Dovid Katz

 

◊

From the days of its majestic late 1980s independence struggle onward, Lithuanian state policy has for forty years now had the literally “one in the world” grace of centering the Yiddish language in the Jewish culture component of its remembrance and city signage policies and vision. The city once known as a symbolic capital of Yiddish language and scholarship would preserve the memory of that heritage with national and municipal pride. Plaques on the former addresses of master scholars Zalmen Reyzen and Max Weinreich, of poets Meyshe Kulbak and Avrom Sutzkever all have prominent Yiddish text. Vilna Ghetto signage has Yiddish. Yiddish is one of the four languages adorning the Tsemakh Shabad sculpture by the late Romas Kvintas.

Continue reading

---

---

by Dovid Katz                                            Index in English

• הירשע⸗דוד כ″ץ
• ווילנע, אויף אַלעקסאַנדראָווסקע בולוואַר
• מיטוואָך, פופצן טעג אין סיוון תשפ″ה \ דעם 11טן יוני 2025

---